بررسی تطبیقی مفهوم و الگوهای حکمرانی قضایی در نظام حقوقی ایران و اتحادیه اروپا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموخته دکتری حقوق عمومی، دانشکده حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران.

2 پژوهشگر دکتری حقوق عمومی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

3 پژوهشگر دکتری حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

10.22091/cpl.2025.13992.1070

چکیده

حکمرانی قضایی یکی از ارکان بنیادین نظام‌های حقوقی، نقش مهمی در تضمین عدالت و حمایت از حقوق بشر ایفا می‌کند. قدرت عمومی قوه قضائیه به‌عنوان نهاد مستقل قضایی، مسئولیت اجرای قوانین، احقاق حقوق شهروندان و حمایت و حفاظت از حق‌های اساسی را برعهده دارد. حکمرانی قضایی یکی از ابزارهای اجرایی و عناصر کلیدی در توسعه پایدار و تحقق حقوق شهروندی است و شامل مجموعه‌ای از کارکردها و نقش‌های عمده‌ای است که تأثیر زیادی بر نظام قضایی دارد. این مفهوم در مورد نحوه استخدام قضات، اعمال مجازات‌های انتظامی علیه آنان، چگونگی اداره، تأمین مالی قوه قضاییه و تضمین استقلال و کارایی آن است. پژوهش حاضر با روش توصیفی‌تحلیلی و با رویکرد تطبیقی، با استفاده از منابع کتابخانه‌ای به بررسی و پاسخ به چیستی مفهوم و الگوهای حکمرانی قضایی در نظام حقوقی ایران و اتحادیه اروپا پرداخته است. دستاورد اصلی پژوهش دلالت بر این دارد، حکمرانی قضایی در حال تبدیل شدن به یکی از موضوع‌های اصلی مباحث سیاسی و حقوقی در بسیاری از کشورهای دنیا است و به چهار دسته وزارت دادگستری، خدمات دادگاه، شورای قضایی و الگوی دادگستری متمرکز و اسلامی تقسیم می‌شود که نظام قضایی ایران از نوع اخیر به شمار می‌رود.

تازه های تحقیق

حکمرانی قضایی یک مفهوم چند بعدی است که بر عملکرد نظام قضایی و کیفیت دادرسی، تأثیر مستقیم می‌گذارد. رویکردهای موجود برای حکمرانی قضایی به چهار دسته اصلی تقسیم می‌شود: الگوی شورای قضایی، الگوی خدمات دادگاه‌ها، الگوی وزارت دادگستری و الگوی دادگستری متمرکز و اسلامی که هرکدام توزیع اختیارات و مسئولیت‌ها در قوه قضاییه را به صورت متفاوتی تنظیم می‌کنند. نظام حکمرانی قضایی ایران از نوع تمرکزگرا با ماهیت دینی است که در آن مدیریت قوه قضاییه متمرکز در دست رئیس قوه قضاییه است، در حالی‌که تنوع مدل‌های حکمرانی در اتحادیه اروپا نشان می‌دهد که بیشتر بر استقلال و پاسخ‌گویی تمرکز دارند. حکمرانی قضایی در ایران تحت تأثیر عمیق فقه اسلامی و اصول ولایت‌فقیه قرار دارد که این امر در ساختار و عملکرد قوه قضاییه منعکس شده است. الگوهای حکمرانی قضایی در ایران و اتحادیه اروپا تفاوت‌های بنیادینی دارند که منعکس کننده ارزش‌ها و ساختارهای سیاسی این دو نظام است. مقالهٔ حاضر بر اهمیت استقلال قوه قضاییه در تضمین عدالت و حقوق شهروندان تأکید کرده و نشان می‌دهد که مدل‌های حکمرانی قضایی باید این استقلال را حفظ کنند. علاوه بر این، اهمیت سازوکارهای حکمرانی قضایی در تضمین تفکیک قوا و موازنه قوا نشان می‌دهد که این سازوکارها باید به‌گونه‌ای طراحی شوند که هم استقلال و هم پاسخگویی را تضمین کنند. حکمرانی قضایی نیز نقش محوری در عملکرد دموکراسی‌های امروزی دارد و چالش‌های سیاسی با تأثیرگذاری بر حکمرانی قضایی، می‌تواند استقلال قضایی را تهدید کند. بر این اساس، آنچه در این راستا در مقاله حاضر پیشنهاد می‌شود به شرح زیر است:

  1. سازوکارهای حکمرانی قضایی در ایران باید به‌گونه‌ای طراحی شود که استقلال قوه قضاییه را تقویت کنند و از دخالت‌های سیاسی در امور قضایی جلوگیری کنند؛
  2. الگوی حکمرانی قضایی در ایران باید پاسخگویی قوه قضاییه را در برابر جامعه تضمین کند که این امر از طریق شفافیت و نظارت عمومی امکان‌پذیر است؛
  3. مقاله حاضر بر اهمیت آموزش قضایی تأکید کرده و پیشنهاد می‌کند که برنامه‌های آموزشی برای قضات باید توسعه یابند تا با استانداردهای حکمرانی قضایی آشنا شوند؛
  4. تأمین مالی قوه قضاییه باید به‌گونه‌ای باشد که استقلال آن را تضمین کند و از وابستگی به قوه مجریه جلوگیری کند.

بدین ترتیب، برای بهبود حکمرانی قضایی در ایران می‌توان با الهام از تجربیات اتحادیه اروپا، سازوکارهایی طراحی کرد که هم استقلال قوه قضاییه را تضمین کند و هم پاسخگویی آن را در برابر جامعه افزایش دهد. با این حال باید توجه داشت که هر اصلاحی باید با نظر به ساختار فرهنگی و تاریخی و سیاسی صورت گیرد.

 

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

A Comparative Study of the Conception and Paradigms of Judicial Governance within the Legal Systems of Iran and the European Union

نویسندگان [English]

  • احسان movahedipour 1
  • Azam Taleb najafabadi 2
  • Hamid Nadeian 3
1 PhD in Public Law, Faculty of Law, Qom University, Qom, Iran.
2 PhD Candidate of Public Law, Faculty of Law and Political Science, University of Tehran, Iran.
3 PhD Candidate of Private Law, Faculty of Law and Political Science, University of Tehran, Iran.
چکیده [English]

Judicial governance, as one of the cardinal pillars of legal systems, plays a pivotal role in safeguarding justice and vindicating human rights. The public power of the judiciary, as an independent adjudicative institution, bears the responsibility for statutory enforcement, the redress of citizens' rights, and the protection of fundamental entitlements. Judicial governance constitutes an executive instrument and a key element in sustainable development and the realization of citizenship rights, encompassing a spectrum of functions and roles that profoundly influence the judicial apparatus. This concept pertains to the commissioning of judges, the imposition of disciplinary sanctions, the administration and financing of the judiciary, and the preservation of its independence and efficacy. Utilizing a descriptive-analytical method grounded in a comparative approach and library-based research, this study examines the nature and paradigms of judicial governance within the legal systems of Iran and the European Union. The primary finding of this research indicates that judicial governance is emerging as a preeminent subject of political and legal discourse globally, categorized into four models: the Ministry of Justice, Court Services, the Judicial Council, and the Centralized-Islamic Justice model; the Iranian judicial system is classified under the latter.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Judiciary
  • Governance
  • Judicial Governance
  • Legal System

مراجع

اداره کل امور فرهنگی و روابط عمومی مجلس شورای اسلامی (1369). صورت مشروح مذاکرات شورای بازنگری قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. تهران.
پروین، خیرالله و حیدرنژاد، ولی‌الله (1398).  «مطالعه تطبیقی مدیریت عالی قوه قضاییه در نظام حقوقی ایران و اتحادیه اروپا». فصلنامه دانش حقوق عمومی، دوره 8، شماره 26، پیاپی 26.
جمشیدی، علیرضا و رستمی غازانی، امید (1401). «تمرکز امور قضایی در قوه قضاییه». فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضائی، دوره ۱۸، شماره ۶۳.
عباسی، بیژن  (1399). مبانی حقوق اساسی. چاپ هفتم، تهران: انتشارات جنگل.
کاشانی، سید محمود  (1383). استانداردهای جهانی دادگستری. چاپ یکم، تهران: نشر میزان.
محمدی‌گیلانی، محمد (1378). قضا و قضاوت در اسلام. چاپ یکم،  تهران: نشر سایه.
مشکینی، علی (1359). قضا و شهادات، قم: نشر یاسر.
هیوود، اندرو (1398). کلیدواژه‌ها در سیاست و حقوق عمومی. ترجمه: امیرارجمند، اردشیر و موالی زاده، سید باسم، تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر.
 
References
Books
Abbasi, B. (2020). Foundations of constitutional law (7th ed.). Jangal Publications. [In Persian].
Bevir, M. (2013). Governance: A very short introduction. Oxford University Press.
Garoupa, N., & Ginsburg, T. (2015). Judicial reputation: A comparative theory. University of Chicago Press.
Heywood, A. (2019). Key concepts in politics and public law (A. Amir-Arjmand & S. B. Mavali-Zadeh, Trans.). Amirkabir Publications. [In Persian].
Jamshidi, A., & Rostami Ghazani, O. (2022). Concentration of judicial affairs in the judiciary. Views on Judicial Law Quarterly. [In Persian].
Kashani, S. M. (2004). Global standards of justice (1st ed.). Mizan Publications. [In Persian].
Kjaer, A. M. (2004). Governance (1st ed.). Polity Press.
Meshkini, A. (1980). Adjudication and testimony (Qada and Shahadat). Yaser Publishing. [In Persian].
Mohammadi-Gilani, M. (1999). Judgment and adjudication in Islam (1st ed.). Sayeh Publishing. [In Persian].
Ortiz, P. C. (2023). Judicial governance and democracy in Europe. Springer Cham.
Articles & Periodicals
Bobek, M., & Kosar, D. (2013). Global solutions, local damages: A critical study in judicial councils in Central and Eastern Europe. German Law Journal, 15(7), 1257–1292.
Drinóczi, T., & Bień-Kacała, A. (2019). Illiberal constitutionalism: The case of Hungary and Poland. German Law Journal, 20(8), 1140–1166.
Fukuyama, F. (2013). What is governance? Center for Global Development Working Paper, (314).
Guarnieri, C. (2004). Appointment and career of judges in continental Europe: The rise of judicial self-government. Legal Studies, 24(1–2), 169–187.
Hufty, M. (2011). Investigating policy processes: The governance analytical framework (GAF). In Research for Sustainable Development: Foundations, Experiences, and Perspectives (pp. 403–424).
Kosar, D. (2018). Beyond judicial councils: Forms, rationales and impact of judicial self-governance in Europe. German Law Journal, 19(7), 1567–1612.
Kosar, D., & Šipulova, K. (2020). How to fight court-packing. Constitutional Studies, (5), 133–161.
Parvin, K., & Heidarnezhad, V. (2019). A comparative study of the supreme management of the judiciary in the legal systems of Iran and the European Union. Public Law Knowledge Quarterly, 8(26). [In Persian].
Official Records & Institutional Documents
Directorate General of Cultural Affairs and Public Relations of the Islamic Consultative Assembly. (1990). Detailed transcripts of the negotiations of the Council for the Revision of the Constitution of the Islamic Republic of Iran. Tehran. [In Persian].

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار