تأملی بر بازتاب اندیشه رواقی در تکوین حقوق عمومی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 پژوهشگر دکتری حقوق عمومی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

2 دانش‌آموختهٔ دکتری حقوق عمومی، دانشکده حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران.

10.22091/cpl.2026.15532.1104

چکیده

مکتب رواقی با گذار از «انسان سیاسی» ارسطویی به «انسان جهانی» و طرح مفهوم «قانون عام طبیعی»، شالودهٔ اخلاقی حقوق عمومی نوین را بنیان نهاد. پژوهش حاضر با روش توصیفی‌تحلیلی و رویکردی انتقادی، به واکاوی مبانی نظری این مکتب و تأثیر آن بر تکوین مفاهیم بنیادین حقوق عمومی نوین و سپس به بررسی ظرفیت‌ها و محدودیت‌های آن در سپهر حقوق عمومی می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که رواقیان با ابتنای حقوق بر «لوگوس» (عقلانیت جهان‌شمول) و ترسیم «انسان استعلایی»، نخستین صورت‌بندی از کرامت ذاتی و جهان‌وطنی را ارائه کردند. این اندیشه‌ها به‌ویژه از طریق حقوق روم، تأثیر شگرفی بر شکل‌گیری حقوق بشر و حقوق عمومی مدرن گذاشتند. بااین‌حال، مقاله استدلال می‌کند که اندیشه رواقی با محدودیت‌های ساختاری مواجه است که آن را از جایگزینی با نظریه‌های مدرن حقوق اساسی ناتوان می‌سازد. درنهایت، با بازخوانی «عقلانیت عملی» در برابر «عقلانیت ابزاری» مدرن، تبیین می‌شود که رواقی‌گری نه به‌عنوان یک نظام نهادی، بلکه به‌مثابه یک «ایدئال تنظیمی» و پشتوانه اخلاقی برای مشروعیت‌بخشی به حقوق بشر، کرامت انسانی، نقد قوانین ناعادلانه در حقوق معاصر و ارتقای مشروعیت هنجاری به حقوق، کاربست‌پذیر است.

تازه های تحقیق

واکاوی دقیق میراث حقوقی رواقیان در ترازوی حقوق عمومی مدرن، نتایج زیر را در سه ساحت مبانی، محدودیت‌ها و کاربست‌ها به دست می‌دهد:

  1. مبانی تأسیسی: مکتب رواقی با تعریف قانون به‌عنوان «عقل راستین مطابق با طبیعت» حقوق را از اراده صرف قانون‌گذار تفکیک کرد. مفهوم «انسان استعلایی» که هویتی فرافرهنگی و فراجغرافیایی دارد، زیربنای نظری «حقوق بشر» و «حقوق بین‌الملل» را فراهم ساخت و معیاری فراتاریخی برای سنجش اعتبار قوانین موضوعه ارائه نمود. مکتب رواقی، با تکیه بر مفاهیم بنیادینی چون عقلانیت جهان‌شمول (لوگوس)، قانون طبیعی و طبیعت انسان، پایه‌های نظری مهمی برای شکل‌گیری حقوق عمومی نوین، به‌ویژه در سنت حقوق طبیعی و حقوق بشر، بنا نهاده است. ایده‌هایی نظیر برابری ذاتی انسان‌ها، کرامت انسانی برخاسته از عقل مشترک و مفهوم جهان‌وطنی که ریشه در اندیشه رواقی دارند، تأثیر عمیقی بر تحولات حقوقی و سیاسی در غرب گذاشته و همچنان به‌عنوان معیارهایی اخلاقی-عقلانی برای نقد نظم‌های حقوقی مطرح هستند.

 ۲. آسیب‌شناسی و محدودیت‌ها: پژوهش نشان داد که رواقی‌گری به دلیل ماهیت «جبرانگارانه» و «فضیلت‌محور» خود، فاقد ظرفیت لازم برای تأسیس یک نظام حقوق اساسی مدرن است. برخلاف لاک که بر «حقوق سلب‌ناشدنی» و حق انقلاب تأکید دارد و برخلاف منتسکیو که «مهار نهادی قدرت» را پیشنهاد می‌کند، رواقیون با تمرکز بر آزادی درونی و پذیرش نظم موجود، نتوانستند نظریه‌ای برای «مقاومت سیاسی» یا «ساختاردهی به قدرت» ارائه دهند. این مکتب در تبدیل «تکلیف اخلاقی» به «حق قابل مطالبه» ناکام ماند.

  1. کاربست معاصر و عقلانیت عملی: علیرغم محدودیت‌های نهادی، اندیشه رواقی در جهان معاصر به‌عنوان پادزهری در برابر «پوزیتیویسم حقوقی» و «عقلانیت ابزاری» عمل می‌کند. درحالی‌که حقوق مدرن با بحران مشروعیت هنجاری روبه‌روست، بازگشت به عقلانیت عملی رواقی می‌تواند کرامت انسانی را نه به‌عنوان یک قرارداد شکننده، بلکه به‌عنوان حقیقتی هستی‌شناختی تثبیت کند. بنابراین رواقی‌گری نه جایگزین نهادهای دموکراتیک، بلکه «وجدان اخلاقی» و «ایدئال تنظیمی» حقوق عمومی است که مانع از تقلیل قانون به ابزار صرف قدرت می‌شود.

اندیشه رواقی، ظرفیت‌های قابل توجهی برای مواجهه با چالش‌های حقوق عمومی معاصر، به‌ویژه در نقد پوزیتیویسم حقوقی و تقویت مشروعیت هنجاری حقوق، داراست. تأکید رواقی بر عقلانیت عملی، کرامت انسانی به‌عنوان اصلی بنیادین و جهان‌شمولی حقوق، می‌تواند مبنایی برای بازسازی عقلانیت حقوقی و ارائه معیاری اخلاقی‌عقلانی برای داوری در موارد تعارض و نقد قوانین ناعادلانه فراهم آورد. این پژوهش نشان داد که کاربرد اندیشه رواقی در حقوق عمومی معاصر، باید به‌صورت مشروط، تنظیمی و پیشانهادی صورت گیرد؛ به‌گونه‌ای که از ظرفیت‌های آن برای تقویت مبانی اخلاقی و عقلانی حقوق بهره گرفته شود، بدون آنکه به اخلاق‌گرایی غیرحقوقی یا نادیده گرفتن اقتضائات نهادی مدرن دچار شویم.

در یک تحلیل جامع، ضرورت بازخوانی حقوقی آموزه‌های رواقی فراتر از یک مطالعه صرفاً تبارشناسانه و تاریخی است و اساساً در ظرفیت انتقادی این مکتب در مواجه با چالش‌های هنجاری نظام‌های حقوقی معاصر تجلی می‌یابد. در پارادایم مسلط پوزیتیویسم حقوقی و بسط عقلانیت ابزاری که تقلیل مشروعیت به اعتبار شکلی رویه‌های تقنینی، غالباً به توجیه هنجارهای ناعادلانه می انجامد، انگارهٔ «قانون طبیعی» رواقی به‌مثابه یک سنجه فراحقوقی، جهت ارزیابی مشروعیت ماهوی قوانین موضوعه، ایفای نقش می‌کند. با وجود این، تقرب تحلیلی به این دکترین، با چالشی کاربردی نیز مواجه است: تجرید مفهومی انگاره «نظم کیهانی»، کاربست انضمامی آن را در حل‌وفصل مناقشات پیچیده حقوقی در جوامع متکثر کنونی، با تضییق و دشواری همراه می‌سازد. بر این اساس، کارکرد فلسفه حقوقی رواقی را نباید به‌عنوان بدیلی برای نظام‌های حقوقی پوزیتیومدرن تبیین نمود؛ بلکه رسالت آن را باید به‌مثابه یک چارچوب هنجاری مکمل، یک بنیاد ارزش شناختی و سنگ بنای تئوریک «حقوق بشر جهان وطنانه» انگاشت که واجد ظرفیت لازم جهت ترمیم خلأهای اخلاقی در پیکره حقوق موضوعه است. این پژوهش مقدمه‌ای برای گفت‌وگوی نظری میان فلسفه کلاسیک و حقوق عمومی مدرن فراهم می‌آورد و بر اهمیت پیوند میان مبانی فلسفی و ساختارهای حقوقی تأکید می‌ورزد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Reflections on the Influence of Stoic Thought in the Genesis of Public Law

نویسندگان [English]

  • Azam Taleb 1
  • ehsan movahedipour 2
1 PhD Candidate in Public Law, Faculty of Law and Political Science, University of Tehran,Tehran,, Iran.
2 Doctoral Student of Public Law, Faculty of Law, University of Qom, Qom, Iran.
چکیده [English]

By transitioning from the Aristotelian "political animal" (homo politicus) to the "universal human" and proposing the concept of "universal natural law," the Stoic school established the ethical foundation of modern public law. Employing a descriptive-analytical method and a critical approach, the present study analyzes the theoretical foundations of this school and its impact on the genesis of the fundamental concepts of modern public law, subsequently examining its capacities and limitations within the sphere of public law. Findings indicate that the Stoics, by basing law on "Logos" (universal rationality) and delineating the "transcendental human," presented the first formulation of inherent dignity and cosmopolitanism. These ideas, particularly through Roman Law, exerted a profound influence on the formation of human rights and modern public law. However, the article argues that Stoic thought faces structural limitations that render it incapable of replacing modern theories of constitutional law. Finally, by revisiting "practical rationality" vis-à-vis modern "instrumental rationality," it is explained that Stoicism is applicable not as an institutional system, but as a "regulative ideal" and an ethical backing for legitimizing human rights and human dignity, critiquing unjust laws in contemporary jurisprudence, and enhancing the normative legitimacy of law.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Stoics
  • Natural Law
  • Human Rights
  • Human Dignity
  • Cosmopolitanism
  • Modern Public Law
  • Legal Positivism
ارمسن وپی، جیمز (1378)، دانشنامه مخلص فلسفه و فیلسوفان غرب: فیلسوفان یونان و روم، ترجمه: امیر جلال‌الدین اعلم، چاپ اول، تهران: انتشارات بوستان توحید.
بایرتز، کورت (138۴). ایده کرامت انسان؛ مسائل و تناقض‌ها، ترجمه: شهین اعوانی، درس فلسفه، جشن‌نامه دکتر کریم مجتهدی، تهران: نشر کویر.
برن، ژان (13۵۶). فلسفه رواقی، ترجمه: ابوالقاسم پور حسینی، چاپ اول، تهران: نشر امیرکبیر.
 بریه، امیل (13۵3). تاریخ فلسفه در دوره انتشار فرهنگ یونانی و دوره رومی، ترجمه: علی مراد داوودی، چاپ دوم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
پاپ کین، ریچارد و استروا، اوروم (1381). کلیات فلسفه، ترجمه: جلال‌الدین مینوی، چاپ هجدهم، تهران: نشر حکمت
پازارگاد، بهاءالدین (1348). تاریخ فلسفه سیاسی، جلد ۱، چاپ سوم، تهران: نشر زوار.
 پولادی، کمال (1389). تاریخ اندیشه‌های سیاسی در غرب، چاپ ششم، تهران: نشر مرکز..
جاوید، محمدجواد (1390). «عدالت طبیعی بنیان صلح طبیعی؛ از قوانین طبیعی تا حقوق طبیعی»، مطالعات حقوق خصوصی، شماره ۲۴.
سیبلی، مالفرد (139۴). ایده‌ها و ایدئولوژی‌های سیاسی، ترجمه: عبدالرحمن عالم، تهران: نشر نی.
عنایت، حمید (138۴). بنیاد فلسفه سیاسی در غرب؛ از هراکلیت تا هابز، تهران: نشر زمستان.
 فاستر، مایکل (1380). خداوندان اندیشه سیاسی، ترجمه: جواد شیخ الاسلامی، تهران: نشر امیرکبیر.
 قاری سید فاطمی، محمد (1398). حقوق بشر معاصر دفتر اول، چاپ ششم، تهران: نگاه معاصر.
 قربان نیا، ناصر (1383). «قرائت‌های گوناگون از حقوق طبیعی»، مجله حقوق اسلامی، شماره 1.
 کاپلستون، فردریک (1380). تاریخ فلسفه، جلد 1، ترجمه: جلال‌الدین مینوی، تهران: نشر سروش.
 کاتوزیان، ناصر (138۶). فلسفه حقوق، تهران: انتشارات سهامی انتشار.
 کلوسکو، جرج (1۴00). تاریخ فلسفه سیاسی، ترجمه: خشایار دیهیمی، تهران: نشر نی.
 گلج، نیلز و اسکربک، گانر (1399). تاریخ اندیشه فلسفه در غرب؛ از یونان باستان تا قرن 20، ترجمه: محمد آگاه، چاپ اول، تهران: نشر طرح نو.
 هولمز، رابرت آل (138۵). مبانی فلسفه اخلاق، ترجمه: مسعود علیا، چاپ اول، تهران: نشر ققنوس.
 ورنر، شارل (1373). سیر حکمت در یونان، ترجمه: بزرگ نادرزاد، چاپ اول، تهران: نشر زوار.
References
 Annas, J. (1993). The Morality of Happiness. New York: Oxford University Press.
Aurelius, M. (1983). The Meditations. Translated by G.M.A. Grube. Hackett Publishing.
Aurelius, M. (2002). Meditations. Translated by Gregory Hays. New York: Modern Library.
Bayertz, K. (2005). "The Idea of Human Dignity: Problems and Paradoxes". Translated by S. Aavani. In Philosophy Lessons, Festschrift for Dr. Karim Mojtahedi. Tehran: Kavir. [In Persian]
 Bréhier, É. (1974). History of Philosophy in the Period of Hellenistic Culture and the Roman Period. Translated by A. M. Davoudi. 2nd ed. Tehran: University of Tehran. [In Persian]
Brun, J. (1977). Stoic Philosophy. Translated by A. Pour Hosseini. 1st ed. Tehran: Amirkabir. [In Persian]
Campbell, T. (2006). Rights: A Critical Introduction. New York: Routledge.
Cicero (1913). De Officiis. Harvard University Press.
Cicero (1999). De Legibus. Translated by C. W. Keyes. Cambridge: Harvard University Press.
 Colish, M. (1985). The Stoic Tradition from Antiquity to the Early Middle Ages, Stoicism in Antiquity, Vol. 1.
Copleston, F. (2001). History of Philosophy (Vol. 1). Translated by J. Minuvi. Tehran: Soroush. [In Persian]
 Dworkin, R. (1977). Taking Rights Seriously. Cambridge: Harvard University Press.
Enayat, H. (2005). The Foundations of Political Philosophy in the West; from Heraclitus to Hobbes. Tehran: Zemestan. [In Persian]
 Engberg-Pedersen, T. (1990). The Stoic Theory of Oikeiosis: Moral Development and Social Interaction in Early Stoic Philosophy. Aarhus University Press.
 Epictetus (1983). The Enchiridion (N. White, Trans.). Hackett.
Finley, M. I. (1980). Ancient Slavery and Modern Ideology. New York: Viking Press.
Finnis, J. (1980). Natural Law and Natural Rights. Oxford: Clarendon Press.
Foster, M. (2001). The Lords of Political Thought. Translated by J. Sheikh al-Islami. Tehran: Amirkabir. [In Persian]
Freeman, M. D. A. (1994). Lloyd’s Introduction to Jurisprudence. London: Sweet & Maxwell.
Freeman, M. (2000). “Universal Rights and Particular Cultures.” In Human Rights and Asian Values, ed. M. Jacobsen and O. Bruun. Curzon.
Gell, N., & Skarbek, G. (2020). History of Philosophical Thought in the West; from Ancient Greece to the 20th Century. Translated by M. Aghae. 1st ed. Tehran: Tarh-e Now. [In Persian]
Grant, R. (1967). “Patristic Philosophy.” In The Encyclopedia of Philosophy, vol. 6, ed. P. Edwards. New York: Macmillan.
Habermas, J. (1996). Between Facts and Norms. MIT Press.
 Hart, H. L. A. (1994). The Concept of Law (2nd ed.). Oxford: Clarendon Press.
Holmes, R. L. (2006). Foundations of Moral Philosophy. Translated by M. A’lia. 1st ed. Tehran: Qoqnoos. [In Persian]
Honoré, T. (2002). Ulpian: Pioneer of Human Rights. Oxford: Oxford University Press.
Katouzian, N. (2007). Philosophy of Law. Tehran: Sherkat-e Enteshar. [In Persian]
 Klosko, G. (2021). History of Political Philosophy. Translated by K. Dehimi. Tehran: Ney. [In Persian]
Korsgaard, C. M. (1996). Creating the Kingdom of Ends. Cambridge University Press.
 Locke, J. (1988). Two Treatises of Government. Cambridge University Press.
 Long, A. A. (1986). Hellenistic Philosophy. Berkeley: University of California Press.
Long, A. A., & Sedley, D. N. (1987). The Hellenistic Philosophers, with Philosophical Commentary (Vol. 1). Cambridge University Press.
Montesquieu (1989). The Spirit of the Laws. Cambridge University Press.
 Nussbaum, M. C. (1994). The Therapy of Desire. Princeton University Press.
 Nussbaum, M. C. (1997). Cultivating Humanity. Cambridge, MA: Harvard University Press.
 Nussbaum, M. C. (2006). Frontiers of Justice. Harvard University Press.
 Nussbaum, M. C. (2019). The Cosmopolitan Tradition: A Noble but Flawed Ideal. Cambridge: Harvard University Press.
 Orakhelashvili, A. (2006). Peremptory Norms in International Law. Oxford: Oxford University Press.
Pazargad, B. (1969). History of Political Philosophy (Vol. 1). 3rd ed. Tehran: Zavar. [In Persian]
Perry, M. J. (1998). The Idea of Human Rights: Four Inquiries. New York: Oxford University Press.
Popkin, R., & Estrova, O. (2002). Fundamentals of Philosophy. Translated by J. Minuvi. 18th ed. Tehran: Hekmat. [In Persian]
Pouladi, K. (2010). The History of Political Thought in the West. 6th ed. Tehran: Markaz. [In Persian]
 Qari Seyed Fatemi, M. (2019 [1398 SH]). Contemporary Human Rights (Vol. 1). 6th ed. Tehran: Negahe Mo’asir. [In Persian]
 Rawls, J. (1971). A Theory of Justice. Cambridge, MA: Belknap Press of Harvard University Press.
 Rawls, J. (1993). Political Liberalism. New York: Columbia University Press.
 Robson, W. (1935). Civilization and the Growth of Law. London: Macmillan.
 Rousseau, J.-J. (1997). The Social Contract. Cambridge University Press.
Schofield, M. (1991). The Stoic Idea of the City. Cambridge University Press.
 Sedley, D. (1998). “Stoicism.” In Routledge Encyclopedia of Philosophy, vol. 9, ed. E. Craig. London.
 Seneca, L. A. (1917). Epistles 1–65 (Vol. 1). Translated by R. M. Gummere. Loeb Classical Library, Harvard University Press.
 Seneca, L. A. (1995). Moral and Political Essays (De Ira / On Anger). Edited by J. M. Cooper & J. F. Procopé. Cambridge University Press.
 Seneca (2009). De Clementia. Translated by J. W. Basore. Cambridge: Harvard University Press.
Sibli, M. (2015). Ideas and Political Ideologies. Translated by A. Alam. Tehran: Ney. [In Persian]
Stephens, W. O. (2012). “Stoic ethics and the environment.” In The Routledge Companion to Environmental Ethics. London: Routledge.
 Tierney, B. (1997). The Idea of Natural Rights: Studies on Natural Rights, Natural Law, and Church Law 1150–1625. Atlanta: Scholars Press.
 Urmson, J. (1999). Encyclopedia of Philosophers and Western Philosophy: Philosophers of Greece and Rome. Translated by A. J. Alam. 1st ed. Tehran: Bostan Towhid. [In Persian]
Vogt, K. M. (2008). Law, Reason, and the Cosmic City: Political Philosophy in the Early Stoa. Oxford University Press.
 Watson, A. (1995). The Spirit of Roman Law. Athens: University of Georgia Press.
 Werner, C. (1994 [1373 SH]). The Course of Wisdom in Greece. Translated by B. Naderzad. 1st ed. Tehran: Zavar. [In Persian]
 & PeriodicalsArticles
Edwards, C. (1981). “The Law of Nature in the Thought of Hugo Grotius.” The Journal of Politics, 32(4).
Javid, M. J. (2011). “Natural Justice as the Basis of Natural Peace; from Natural Laws to Natural Rights.” Private Law Studies, no. 24. 61-82 [In Persian]
Qorbannia, N. (2004 [1383 SH]). “Different Readings of Natural Rights.” Islamic Law Journal, no. 1.37-58 [In Persian]
Shelton, D. (2006). "Normative Hierarchy in International Law". The American Journal of International Law.