رابطه ساختار حکمرانی و نظام تأمین مالی آموزش عالی در کشورهای ترکیه، عربستان، آلمان و فرانسه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه حقوق عمومی، دانشکده حقوق، دانشگاه قم ، قم ، ایران.

2 عضو هیأت علمی دانشگاه پیام نور تهران ، ایران.

چکیده

آموزش عالی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین عرصه‌های حکمرانی عمومی، نقش تعیین‌کننده‌ای در توسعه سرمایه انسانی، تولید دانش و فناوری، ارتقای رقابت‌پذیری اقتصادی و تحقق توسعه پایدار دارد. ازاین‌رو، ساختار حکمرانی و شیوه تأمین مالی آن از عوامل اساسی کارآمدی نظام‌های دانشگاهی به شمار می‌روند. پژوهش حاضر با هدف تبیین رابطه میان ساختار حکمرانی و نظام تأمین مالی آموزش عالی، به مطالعه تطبیقی کشورهای آلمان، فرانسه، ترکیه و عربستان سعودی پرداخته است. این پژوهش با روش توصیفی‌تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای، اسناد، قوانین و مطالعات معتبر انجام شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که اگرچه دولت در هر چهار کشور همچنان مهم‌ترین بازیگر در سیاست‌گذاری و تأمین مالی آموزش عالی است، اما نظام‌های مورد مطالعه به‌ تدریج از اتکای انحصاری به بودجه عمومی فاصله گرفته و به‌سوی تنوع‌بخشی به منابع مالی حرکت کرده‌اند. این تحول از طریق بهره‌گیری از شهریه، مشارکت‌بخش خصوصی، همکاری دانشگاه و صنعت، قراردادهای پژوهشی و فناوری، فروش خدمات علمی، کمک‌های خیریه و مشوق‌های مالیاتی تحقق ‌یافته است. با وجود اشتراک در اصل تنوع‌بخشی، شیوه تحقق آن متناسب با ساختار حکمرانی، شرایط اقتصادی و اهداف توسعه‌ای هر کشور متفاوت است؛ به‌گونه‌ای که آلمان بر خودمختاری دانشگاه‌ها و همکاری با صنعت، فرانسه بر ترکیب حمایت دولت با فعالیت مؤسسات غیردولتی، ترکیه بر الگوی مختلط دولتی‌خصوصی و عربستان سعودی بر افزایش استقلال مالی دانشگاه‌ها در چارچوب گذار به اقتصاد دانش‌بنیان تأکید دارد. بر این ‌اساس، میان الگوی حکمرانی و نظام تأمین مالی آموزش عالی رابطه‌ای مستقیم وجود دارد و تحقق اهداف آموزش عالی مستلزم ایجاد تعادل میان حمایت دولت، استقلال دانشگاه‌ها و تنوع منابع مالی است.

تازه های تحقیق

آموزش عالی در جهان امروز به‌عنوان یک نهاد آموزشی و پژوهشی، یکی از مهم‌ترین ابزارهای حکمرانی عمومی برای توسعه سرمایه انسانی، ارتقای نوآوری، افزایش رقابت‌پذیری اقتصادی و تحقق توسعه پایدار محسوب می‌شود. ازاین‌رو، ساختار حکمرانی و نظام تأمین مالی آن رابطه‌ای متقابل و تأثیرگذار دارند؛ به‌گونه‌ای که تغییر در الگوی حکمرانی، شیوه تأمین منابع مالی را متحول ساخته و متقابلاً نحوه تأمین مالی بر میزان استقلال، کارآمدی و پاسخ‌گویی دانشگاه‌ها اثر می‌گذارد.

یافته‌های این پژوهش، بر پایه مطالعه تطبیقی آلمان، فرانسه، ترکیه و عربستان سعودی، نشان می‌دهد که باوجود تفاوت‌های حقوقی، سیاسی و اقتصادی، دولت همچنان مهم‌ترین بازیگر سیاست‌گذاری و حمایت از آموزش عالی است. بااین‌حال، هیچ‌یک از کشورهای مورد مطالعه دیگر بر تأمین کامل هزینه‌های آموزش عالی از محل بودجه عمومی تکیه ندارند و همگی، با حفظ نقش حاکمیتی دولت، به سمت تنوع‌بخشی به منابع مالی حرکت کرده‌اند. این تحول بیانگر تغییر نقش دولت از تأمین ‌کننده انحصاری منابع مالی به سیاست‌گذار، تنظیم‌گر و ناظر بر نظام آموزش عالی است.

مطالعه تجربه این کشورها نشان می‌دهد که شیوه تأمین مالی آموزش عالی متناسب با ساختار حکمرانی و اهداف توسعه‌ای هر کشور شکل‌گرفته است. آلمان با تأکید بر استقلال دانشگاه‌ها، همکاری گسترده با صنعت و بهره‌گیری از ظرفیت‌های پژوهشی، الگوی نسبتاً متنوعی از تأمین مالی را دنبال می‌کند. در فرانسه، در کنار استمرار حمایت گسترده دولت، مشارکت مؤسسات غیردولتی و ظرفیت‌های پژوهشی به تنوع منابع مالی کمک کرده است. ترکیه از الگوی مختلط دولتی و خصوصی بهره گرفته و عربستان سعودی نیز در چارچوب برنامه چشم‌انداز ۲۰۳۰، با توسعه دانشگاه‌های خصوصی، تجاری‌سازی پژوهش و گسترش ارتباط دانشگاه و صنعت، در پی کاهش وابستگی نظام آموزش عالی به درآمدهای نفتی و افزایش استقلال مالی دانشگاه‌هاست.

در این میان، حرکت به‌سوی دانشگاه کارآفرین را می‌توان یکی از مهم‌ترین سازوکارهای تحول در رابطه میان حکمرانی و تأمین مالی آموزش عالی در کشورهای موردمطالعه دانست. با وجود اشتراک در این جهت‌گیری، هر یک از کشورها مسیر متفاوتی را برگزیده‌اند: ترکیه با تأکید بر تکنوپارک‌ها، نوآوری و تحقق «مأموریت سوم» دانشگاه، به دنبال تقویت تجاری‌سازی دانش و پیوند دانشگاه با صنعت است. عربستان سعودی تنوع‌بخشی به منابع درآمدی و افزایش استقلال مالی دانشگاه‌ها را در چارچوب گذار به اقتصاد دانش‌بنیان دنبال می‌کند؛ فرانسه با اصلاح سازوکارهای حقوقی و تقویت نوآوری و انتقال فناوری، زمینه مشارکت فعال‌تر دانشگاه در فعالیت‌های اقتصادی و پژوهشی را فراهم ساخته است و آلمان نیز با تأکید بر استقلال نهادی، همکاری با صنعت و جذب منابع شخص ثالث، ظرفیت‌های دانشگاه را برای تأمین مالی فعالیت‌های علمی و نوآورانه گسترش داده است؛ بنابراین، تجربه این کشورها نشان می‌دهد که دانشگاه کارآفرین به مثابه یک الگوی سازمانی یا آموزشی می‌تواند به‌عنوان سازوکاری برای تنوع‌بخشی منابع مالی، تجاری‌سازی دانش و افزایش استقلال دانشگاه‌ها در چارچوب حفظ مسئولیت عمومی دولت عمل کند.

یافته‌های تطبیقی پژوهش نشان می‌دهد که موفقیت سیاست تنوع‌بخشی به منابع مالی، به تنهایی به افزایش سهم منابع غیردولتی وابسته نیست، بلکه در گرو استقرار نظام حکمرانی کارآمد، شفاف و پاسخ‌گو، حفظ استقلال نسبی دانشگاه‌ها، استقرار نظام ارزیابی عملکرد و تقویت ارتباط میان دانشگاه، صنعت و جامعه است. ازاین‌رو، هیچ الگوی واحد و جهان‌شمولی برای حکمرانی و تأمین مالی آموزش عالی وجود ندارد و هر کشور با توجه‌ به ساختار حقوقی، ظرفیت‌های اقتصادی و اولویت‌های توسعه‌ای خود، ترکیب متفاوتی از منابع مالی را برگزیده است؛ بااین‌حال، وجه مشترک همه الگوهای موفق، فاصله گرفتن از وابستگی کامل به بودجه عمومی و حرکت به‌سوی تنوع منابع مالی، همراه با حفظ مسئولیت دولت در تضمین عدالت آموزشی و کیفیت آموزش عالی است.

بر این ‌اساس، تجربه کشورهای موردمطالعه می‌تواند برای اصلاح نظام حکمرانی و تأمین مالی آموزش عالی ایران راهگشا باشد. افزایش استقلال مدیریتی و مالی دانشگاه‌ها، توسعه همکاری‌های دانشگاه و صنعت، حمایت از فعالیت‌های پژوهشی و فناورانه، تقویت درآمدهای اختصاصی، ایجاد مشوق‌های حقوقی و مالی برای مشارکت‌بخش خصوصی و خیرین و استقرار نظام بودجه‌ریزی مبتنی بر عملکرد، از مهم‌ترین راهکارهایی است که می‌تواند ضمن کاهش وابستگی دانشگاه‌ها به منابع عمومی، به ارتقای کیفیت، پایداری مالی و کارآمدی نظام آموزش عالی بینجامد. همچنین، تجربه کشورهای موردمطالعه نشان می‌دهد که توسعه دانشگاه کارآفرین می‌تواند، در صورت فراهم بودن بسترهای حقوقی و نهادی لازم، به یکی از ابزارهای مؤثر برای ایجاد درآمدهای پایدار، توسعه ارتباط دانشگاه و صنعت و بهره‌برداری اقتصادی از ظرفیت‌های علمی و پژوهشی دانشگاه‌ها تبدیل شود.

در مجموع، مهم‌ترین یافته این پژوهش آن است که میان ساختار حکمرانی و نظام تأمین مالی آموزش عالی رابطه‌ای ساختاری و دوسویه وجود دارد و موفقیت سیاست‌های تأمین مالی، بیش از هر چیز، به کیفیت حکمرانی و تنظیم متوازن روابط میان دولت، دانشگاه، بازار و جامعه وابسته است. در این چارچوب، دانشگاه کارآفرین را نیز باید حلقه واسط میان استقلال دانشگاه، اقتصاد دانش‌بنیان و تنوع‌بخشی به منابع مالی دانست؛ الگویی که بدون واگذاری کامل مسئولیت دولت، می‌تواند ظرفیت‌های دانشگاه را برای ایفای نقش فعال‌تر در تولید دانش، نوآوری، توسعه اقتصادی و تأمین بخشی از منابع مالی مورد نیاز خود افزایش دهد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Governance Structures and Higher Education Financing: A Comparative Study of Turkey, Saudi Arabia, Germany, and France

نویسندگان [English]

  • Ayatollah jalili morad 1
  • ali azari 2
1 Assistant Professor, Department of Public Law, Faculty of Law, University of Qom, Qom, Iran
2 Faculty Member, Payam-e Noor University, Tehran, Iran.
چکیده [English]

Higher education, as one of the most important spheres of public governance, plays a decisive role in the development of human capital, the production of knowledge and technology, the enhancement of economic competitiveness, and the achievement of sustainable development. Accordingly, its governance structure and financing arrangements are among the principal determinants of the effectiveness of higher education systems. This study aims to explain the relationship between governance structure and higher education financing through a comparative examination of Germany, France, Turkey, and Saudi Arabia. The study employs a descriptive-analytical method and draws on library sources, documents, legislation, and authoritative studies. The findings indicate that although the State remains the principal actor in higher education policymaking and financing in all four countries, the systems examined have gradually moved away from exclusive reliance on public budgets and towards greater diversification of financial resources. This transition has been pursued through tuition fees, private-sector participation, university-industry cooperation, research and technology contracts, the provision of academic services, charitable contributions, and tax incentives. Despite a shared commitment to diversification, the manner in which it has been pursued varies according to each country’s governance structure, economic conditions, and development objectives. Germany places particular emphasis on university autonomy and cooperation with industry; France combines continuing State support with the activities of non-governmental institutions; Turkey follows a mixed public-private partnership model; and Saudi Arabia seeks to enhance the financial autonomy of universities as part of its transition towards a knowledge-based economy. On this basis, a direct relationship exists between the governance model and the higher education financing system, and the achievement of higher education objectives requires an appropriate balance between State support, university autonomy, and diversification of financial resources.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Higher Education Governance
  • Higher Education Financing
  • Financial Resources
  • Higher Education System
  • Comparative Study

مراجع

احتشام‌نژاد، احسان (1۴03). گزارش سیاستی، مطالعه نحوه تأمین مالی آموزش عالی در جهان و ارائه چارچوبی برای آموزش عالی ایران، تهران: مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور.
ذاکرصالحی، غلامرضا و کیخا، احمد (۱۴۰۰). «مطالعه تطبیقی چشم‌انداز و اهداف کلان آموزش عالی در کشورهای منتخب». فصلنامه سیاست‌گذاری عمومی، دروه ۷، شماره ۴.
فریدونی، سمیه؛ رشیدی، زهرا و روحانی، شادی ) 1397(. «بررسی تطبیقی ساختار دانشگاه در کشورهای دنیا و ایران در جهت پیشنهادی برای کوچک‌سازی دانشگاه‌ها و گروهای تحصیلی»، تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس، شماره 2.
مهربانی، وحید؛ فتحی‌شهری، مرتضی؛ درویشوند، عطیه؛ قنبری، رضا و رستمی، فاطمه (۱۴۰۲). «بررسی تطبیقی سازوکارهای حمایت مالی دولت از نظام آموزش عالی در کشورهای منتخب». مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، دفتر مطالعات فرهنگ و آموزش، گروه آموزش عالی، تحقیقات و فناوری، شماره۲.
یوسفی، هادی (1۴01). بررسی وضعیت حکمرانی آموزش عالی 10 کشور دنیا ازنظر مؤلفه‌های ساختار اداری، نظام تأمین مالی تضمین کیفیت و ارائه رویکردهای سیاستی، مرکز پژوهش‌های مجلس، دفتر مطالعات فرهنگ و آموزش.
مبروک، شیرین حسن و عبدالجواد، رانیا محمد (۲۰۲۲). «وسائل مبتکرة لتمویل التعلیم الجامعی بالمملکة العربیة السعودیة فی ضوء الخبرات الدولیة». مجلة جامعة فلسطین التقنیة للأبحاث، 10(2)، 118-128
عبدالجلیل، طارق (2021). الجامعات السعودیة تخطو نحو الاستقلال المالی، الفنار للإعلام. https://al-fanarmedia. Rg
References
Alamri, M. S (2011). Higher education in Saudi Arabia. Journal of Higher Education Theory and Practice, 11(4), 88–91.
Alharbi, A. A (2025). Challenges of financing higher education in the Kingdom of Saudi Arabia: Taibah University as a model. Journal of Educational and Psychological Sciences, 9(7), 39–49.
Baycan, T., & Olcay, G. A (2021). Linking the performance of entrepreneurial universities to technoparks and university characteristics in Turkey. Region, 8(1), 97–117. https://doi.org/10.18335/region.v8i1.300
Becker, G. S (1993). Human capital: A theoretical and empirical analysis with special reference to education (3rd ed.). University of Chicago Press.
Buchanan, J. M., & Tullock, G (1962). The calculus of consent: Logical foundations of constitutional democracy. University of Michigan Press.
Chattopadhyay, S (2009). Market in higher education: Concern for equity and quality. Economic and Political Weekly, 44(29), 53–61.
Durdas, A. P (2019). University education in the French Republic: Structure and legal framework. The Modern Higher Education Review, 4, 57–67. https://doi.org/10.28925/2518-7635.2019.4.7
Gümüş, S., & Bellibaş, M. Ş (2016). The Relationship Between Professional Development and School Principals’ Leadership Practices: The Case of Turkey. Cambridge Journal of Education, 46(1), 111–128.
Gür, B. S., & Çelik, Z (2011). Historical and contemporary perspectives on higher education reform in Turkey. Journal of Education Policy, 26(6), 805–821. https://doi.org/10.1080/02680939.2011.604982
Hood, C (1991). A public management for all seasons? Public Administration, 69(1), 3–19.
HRK German Rectors' Conference (2017). Organisational structures in higher education institutions.
Johnstone, D. B (2004). The economics and politics of cost sharing in higher education. Economics of Education Review, 23(4), 403–410.
Koç, E. S (2022). Financial structure of higher education, problems and suggested solutions: The case of Turkey. Journal of Positive School Psychology, 6(8), 10273–10282.
Kulicke, M (2014). 15 Years of University-Based Start-Up Programmes: Development of the Funding Programme EXIST between 1998 and 2013. Fraunhofer Institute for Systems and Innovation Research ISI.
 Law No. 6287 (2012). Law on the Amendment of Primary Education and Some Other Laws. Official Gazette of the Republic of Türkiye.
Maassen, P (2000). Models of financing higher education in Europe. Center for Higher Education Policy Studies, University of Twente.
Mabrouk, S. H., & Abdel Jawad, R. M (2022). Innovative means of financing university education in the Kingdom of Saudi Arabia in the light of international experiences. Palestine Technical University Research Journal, 10(2), 118–128.
Manifet, C (2008). Academic entrepreneurship in France: The promotion of economic returns of public research. European Journal of Education, 43(3), 281–300.
Marginson, S (2011). Higher education and public good. Higher Education Quarterly, 65(4), 411–433. https://doi.org/10.1111/j.1468-2273.2011.00496.x
Moeed, A (2023). Financing of higher education in Saudi Arabia: An ARDL model. European Economic Letters (EEL), 13(5), 1161–1168. https://doi.org/10.52783/eel.v13i5.887Pavan, A (2016). Higher Education in Saudi Arabia: Rooted in Heritage and Values, Aspiring to Progress. International Research in Higher Education, 1(1).
Öz, H., & Karabay, E (2022). Kalkınma Planları Temelinde Yükseköğretim Politika ve Hedefleri [Higher Education Policy and Objectives Based on Development Plans]. Yükseköğretim Dergisi, 12(3), 437–449. https://doi.org/10.2399/yod.21.815607
Psacharopoulos, G., & Patrinos, H. A (2018). Returns to investment in education: A decennial review of the global literature. Education Economics, 26(5), 445–458. https://doi.org/10.1080/09645292.2018.1484426
Rawls, J (1971). A theory of justice. Harvard University Press.
Ryan, M (2023). Higher education in Saudi Arabia: Challenges, opportunities, and future directions. Research in Higher Education Journal, 43, 1–15.Salmi, J (2009). The challenge of establishing world-class universities. World Bank.
Schultz, T. W (1961). Investment in human capital. American Economic Review, 51(1), 1–17.
Stiglitz, J. E (1989). Imperfect information in the product market. In R. Schmalensee & R. Willig (Eds.), Handbook of Industrial Organization (Vol. 1, pp. 769–847). Elsevier.
Structure and legal framework (n.d.). The Modern Higher Education Review, 4.
Wolter, A (2004). From state control to competition: German higher education transformed. The Canadian Journal of Higher Education, 34(3).
In Persian
Ehteshamnejad, E (2024). Policy report: A study of higher education financing worldwide and a framework for higher education in Iran. National Research Institute for Science Policy. [In Persian]
Fereydouni, S., Rashidi, Z., & Rouhani, S (2018). A comparative study of university structures in countries around the world and Iran: Proposals for downsizing universities and academic departments (Report No. 2). Islamic Parliament Research Center. [In Persian]
Mehrabani, V., Fathi-Shahri, M., Darvishvand, A., Ghanbari, R., & Rostami, F (2023). A comparative study of government financial support mechanisms for higher education systems in selected countries (2) (Serial No. 19614; Subject Code 270). Islamic Parliament Research Center, Office of Culture and Education Studies, Higher Education, Research and Technology Group. [In Persian]
Yousefi, H (2022). An assessment of higher education governance in 10 countries in terms of administrative structure, financing system, quality assurance, and policy approaches. Islamic Parliament Research Center, Office of Culture and Education Studies. [In Persian]
Zaker-Salehi, G. R., & Keykha, A (2021). A comparative study of the vision and overarching goals of higher education in selected countries. Public Policy Quarterly, 7(4), 277–298. [In Persian]
In Arabic:
Abdeljalil, T (2021, January 7). Saudi universities take steps toward financial independence. Al-Fanar Media. [In Arabic]
Mabrouk, S. H., & Abdel-Gawad, R. M (2022). Innovative methods for financing university education in the Kingdom of Saudi Arabia in light of international experiences. Palestine Technical University Research Journal, 10(2), 118–128. [In Arabic]
 
 

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار