صیانت از حقوق بشر در پرتو قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا؛ خوانشی تطبیقی بر پایه مبانی فقه امامیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

2 دانشجوی دکتری، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

چکیده

گسترش هوش مصنوعی، حمایت از حقوق بشر را با صورتی تازه از قدرت فناورانه روبه‌رو کرده است؛ قدرتی که الزاماً از مسیر اجبار آشکار عمل نمی‌کند، بلکه از راه گردآوری داده، پیش‌بینی الگوریتمی، رتبه‌بندی، توصیه‌گری، تولید محتوا و تصمیم‌سازی خودکار، به‌تدریج بر زیست فردی و اجتماعی انسان اثر می‌گذارد. از این منظر، مسئله اصلی مقاله آن است که در برابر این مداخله‌های نامحسوس اما مؤثر، چگونه می‌توان از کرامت انسانی، حریم خصوصی، برابری، آزادی بیان، دسترسی به اطلاعات و حق کار صیانت کرد. این پژوهش با رویکردی توصیفی‌تحلیلی و تطبیقی، قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا را به‌مثابه نمونه‌ای از تنظیم‌گری حقوق‌بنیاد بررسی می‌کند و هم‌زمان، مبانی فقه امامیه را برای سنجش مشروعیت سامانه‌های هوش مصنوعی بازخوانی می‌نماید. یافته‌ها نشان می‌دهد میان منطق خطرمحور این قانون و اصولی چون کرامت انسان، عدالت، نفی سلطه ناموجه، منع مداخله در شئون خصوصی و مسئولیت حاکمیت در دفع ضرر، هم‌گرایی معناداری وجود دارد. این هم‌گرایی در الزاماتی مانند مدیریت ریسک، کیفیت داده، شفافیت، نظارت انسانی، پاسخگویی و امکان اعتراض آشکار می‌شود. بر این اساس، حمایت از حقوق بشر در عصر هوش مصنوعی نباید در سطح اعلام ارزش‌ها باقی بماند، بلکه باید به تکالیفی نهادی، قابل نظارت و قابل پیگیری تبدیل شود. نتیجه مقاله آن است که مشروعیت حکمرانی هوش مصنوعی نه صرفاً با کارآمدی فنی یا سودآوری اقتصادی، بلکه با توان آن در پاسداشت انسان، مهار قدرت الگوریتمی و تضمین مسئولیت‌پذیری فناورانه سنجیده می‌شود.

تازه های تحقیق

هوش مصنوعی در جهان معاصر دیگر صرفاً یک ابزار فنی تلقی نمی‌شود، بلکه به‌مثابه نیرویی اثرگذار در سامان‌دهی روابط اجتماعی عمل می‌کند؛ نیرویی که از طریق تحلیل داده و پیش‌بینی‌های الگوریتمی، می‌تواند بر توزیع فرصت‌ها و نحوه بهره‌مندی افراد از حقوق بنیادین تأثیر بگذارد. در چنین فضایی، صیانت مؤثر از حقوق بشر تنها زمانی امکان‌پذیر است که میان مبانی هنجاری پایدار و سازوکارهای اجرایی حقوق موضوعه پیوندی معنادار برقرار شود. مبانی فقه امامیه با تأکید بر کرامت انسانی، عدالت و نفی سلطه نامشروع، افقی ارزشی و پایدار برای تنظیم مناسبات انسانی فراهم می‌آورد و در سوی دیگر، قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا با رویکردی مخاطره‌محور و حقوق‌بنیاد، این افق را به مجموعه‌ای از الزامات اجرایی و قابل سنجش تبدیل می‌کند. هم‌افزایی این دو رویکرد نشان می‌دهد که می‌توان از سطح توصیه‌های کلی عبور کرد و به قواعدی دست یافت که هم قابلیت اجرا دارند و هم بر مبانی عدالت و کرامت استوارند.

در حوزه حریم خصوصی، تحول اصلی در گذار از مفهوم سنتی «منع ورود به خلوت» به صیانت از «هویت داده‌ای» انسان رخ داده است. در جهان داده‌محور، گردآوری و تحلیل اطلاعات شخصی می‌تواند به بازسازی تصویری دقیق از شخصیت افراد بینجامد و همین امر ضرورت محدودسازی تسلط بر داده‌های هویتی را برجسته می‌سازد. فقه امامیه با تأکید بر حرمت تعرض به حیثیت انسان و منع سلطه ناموجه بر شئون شخصی، پشتوانه‌ای هنجاری برای این محدودیت فراهم می‌کند. در کنار آن، قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا با تأکید بر شفافیت، راهبری داده و کنترل کاربست‌های پرخطر، این ارزش را به تعهدی حقوقی تبدیل کرده است. بدین ترتیب مشروعیت پردازش داده در شفافیت منشأ داده، هدف پردازش و قابلیت پاسخ‌گویی تثبیت می‌شود.

در عرصه عدالت و منع تبعیض نیز چالش اصلی در ماهیت داده‌محور تصمیم‌گیری‌ها نهفته است. عدالت در این حوزه دیگر صرفاً به اعلام برابری محدود نمی‌شود، بلکه نیازمند سازوکارهایی برای شناسایی و مهار سوگیری الگوریتمی است. در سنت فقهی، اصل «وحدت عنوان» و پیوند مساوات با عدالت مانع از آن می‌شود که منزلت اجتماعی یا ویژگی‌های نامرتبط در تعیین حق مؤثر واقع شود. همین منطق در محیط‌های الگوریتمی به ضرورت پالایش داده‌ها و کنترل متغیرهای جانشین تبدیل می‌شود تا ویژگی‌های حساس، به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم در نتایج تصمیم‌گیری رسوخ نکند. قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا نیز با الزام به نظارت انسانی و قابلیت حسابرسی سامانه‌ها، تحقق عملی این هدف را پیگیری می‌کند.

درزمینهٔ آزادی بیان و دسترسی به اطلاعات، چالش اساسی به امکان دست‌کاری شناختی و تولید گسترده اطلاعات گمراه‌کننده بازمی‌گردد. در نگاه فقه امامیه، آزادی بیان با شأن عقلانی انسان و امکان تشخیص و ترجیح سخن برتر پیوند دارد؛ ازاین‌رو گردش معتبر اطلاعات و امکان نقد، بخشی از تحقق این آزادی به شمار می‌رود. قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا نیز با الزام به شفافیت در تولید و انتشار محتوا و ممنوع‌سازی کاربست‌های فریبنده، تلاش می‌کند از خودمختاری شناختی کاربران صیانت کند. در این چارچوب، آزادی بیان نه با محدودسازی ابزارها، بلکه با تقویت امکان تشخیص، راستی‌آزمایی و انتساب مسئولیت استوار می‌شود.

درنهایت، مسئله حق کار و امنیت معیشتی در مواجهه با مدیریت الگوریتمی اهمیت ویژه‌ای می‌یابد. هوش مصنوعی می‌تواند فرآیندهای گزینش، ارزیابی و مدیریت نیروی کار را دگرگون کند و اگر این تصمیم‌ها غیرشفاف باشند، معیشت افراد به سازوکارهایی وابسته می‌شود که امکان فهم و اعتراض نسبت به آن‌ها محدود است. فقه امامیه با تأکید بر کرامت کار و اصالت دسترنج، از فرسایش شأن انسانی در مناسبات اقتصادی جلوگیری می‌کند. قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا نیز با طبقه‌بندی سامانه‌های مرتبط با اشتغال در زمره کاربردهای پرخطر و الزام به مدیریت ریسک و نظارت انسانی، تلاش می‌کند از پیامدهای ناعادلانه چنین تصمیم‌هایی پیشگیری کند.

برآیند این تحلیل نشان می‌دهد که مبانی فقه امامیه و چارچوب‌های تنظیمی اتحادیه اروپا در مجموعه‌ای از اصول مشترک به هم می‌رسند: کرامت انسانی به‌عنوان مرز قدرت داده‌محور، عدالت به‌عنوان معیار ارزیابی نتایج، نفی سلطه ناموجه به‌عنوان شرط مشروعیت پردازش و مسئولیت‌پذیری به‌عنوان رکن تصمیم‌سازی. تحقق عملی این اصول مستلزم آن است که نظارت حقوقی در سراسر چرخه حیات سامانه‌های هوش مصنوعی، از مرحله داده و آموزش تا استقرار و بهره‌برداری اعمال شود. در چنین چارچوبی، فناوری نه به عاملی برای تضعیف حقوق بنیادین، بلکه به ابزاری در خدمت نظم عادلانه اجتماعی تبدیل خواهد شد و صیانت از حقوق بشر از سطح ارزش‌های نظری به سطح سازوکارهای اجرایی ارتقا می‌یابد.

 

 

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Safeguarding Human Rights in Light of the European Union Artificial Intelligence Act: A Comparative Reading Based on the Foundations of Imamiyya jurisprudence

نویسندگان [English]

  • Sayyed Mohammad Hadi Ghabooli Dorafshan 1
  • Fatemeh Najibzadeh Vamegh Abadi 2
1 Associate Professor, Department of Islamic jurisprudence and principles of Islamic law, Faculty of Theology and Islamic studies, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
2 PhD Student, Department of Islamic jurisprudence and principles of Islamic Law, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
چکیده [English]

The expansion of artificial intelligence has confronted the protection of human rights with a new form of technological power: a form of power that does not necessarily operate through overt coercion, but gradually affects individual and social life through data collection, algorithmic prediction, ranking, recommender systems, content generation, and automated decision-making. From this perspective, the central question addressed in this study is how human dignity, privacy, equality, freedom of expression, access to information, and the right to work can be safeguarded against interventions that, although less visible, remain consequential. Adopting a descriptive-analytical and comparative approach, the study examines the Regulation (EU) 2024/1689 [EU AI Act] as an example of rights-based regulation while simultaneously revisiting the foundations of Imamiyya jurisprudence as a basis for assessing the legitimacy of artificial intelligence systems. The findings reveal meaningful convergence between the Act’s risk-based logic and principles such as human dignity, justice, the prohibition of illegitimate domination, protection against interference in private affairs, and the responsibility of the State to prevent harm. This convergence is reflected in requirements relating to risk management, data quality, transparency, human oversight, accountability, and the possibility of challenging decisions. Accordingly, the protection of human rights in the age of artificial intelligence should not remain at the level of declarations of values but must be translated into institutional obligations that are subject to oversight and capable of effective enforcement. The study concludes that the legitimacy of artificial intelligence governance is to be assessed not merely by reference to technical efficiency or economic profitability, but by its capacity to safeguard the human person, constrain algorithmic power, and ensure technological accountability.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Human Rights
  • European Union Artificial Intelligence Act
  • Imamiyya jurisprudence
  • Human Dignity
  • Privacy
  • Algorithmic Discrimination
  • Artificial Intelligence Governance

مراجع

قرآن کریم.
ابراهیمی، محمد (1381). درآمدی بر حقوق اسلامی. چاپ اول، تهران: انتشارات پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
ابن ابی جمهور، محمد بن علی (1۴03). عوالی اللئالی العزیزیة فی الاحادیث الدینیة. قم: نشر سید الشهداء.
ابن هاشم، ابومحمد عبدالملک (1۴00). سیرت محمد رسول‌الله . ترجمه: مسعود انصاری. تهران: انتشارات مولی.
احمدی میانجی، علی (13۶1). مالکیت خصوصی در اسلام. تهران: دفتر انتشارات اسلامی.
ارسطا، محمدجواد (1398). نظام حقوق بشر اسلامی. تهران: مکث اندیشه.
آقابخشی، علی (137۴). فرهنگ علوم سیاسی. تهران: مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران.
آقایی‌طوق، مسلم و ناصر، مهدی (1۴03). «استثنائات ممنوعیت پردازش داده‌پیام‌های شخصی خاص در شبکه‌های ارتباطی و سیاست‌گذاری مناسب: مطالعه تطبیقی نظام حقوقی اتحادیه اروپا و ایران»، حقوق عمومی تطبیقی، دوره 1، شماره ۴.
آقایی‌طوق، مسلم و ناصر، مهدی (1۴03). «محدودیت‌های اعمال قواعد حفاظت از پردازش اطلاعات در شبکه‌های ارتباطی: مطالعه‌ای تطبیقی در حقوق ایران و اتحادیه اروپا»، حقوق عمومی تطبیقی، دوره 1، شماره 2.
اکبری بابوکانی، علی (1391). تجسس از حریم خصوصی افراد در فقه امامیه. تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق(ع).
آمدی، عبدالواحد بن محمد (1۴10). غررالحکم و درر الکلم. قم: دارالکتاب الاسلامی.
سپهری، محمد (139۵). ترجمه و شرح رسالة الحقوق امام سجاد (ع). قم: دارالعلم.
سروش، محمد (139۴). مبانی حریم خصوصی. تهران: نشر سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
سید رضی، محمد بن حسین (1380). نهج‌البلاغه. تهران: اساطیر.
صدر، سید محمدباقر (1393). اقتصادنا. قم: پژوهشگاه علمی تخصصی شهید صدر.
طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم (1۴09). العروة الوثقی. بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
طباطبائی، سید محمدحسین (1390). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: موسسة الاعلمی للمطبوعات.
غروی نائینی، میرزا محمدحسین (۱۴۲۴). تنبیه الامة و تنزیه الملة. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
کلینی، محمد بن یعقوب (1۴29). الکافی. قم: دار الحدیث.
مطهری، مرتضی (1390). بررسی اجمالی مبانی اقتصاد اسلامی. تهران: اداره کل انتشارات و تبلیغات وزارت ارشاد اسلامی.
معرفت، محمدهادی (1382). حقوق متقابل مردم و حکومت. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه.
مکارم شیرازی، ناصر (1۴11). القواعد الفقهیة. قم: مدرسة الامام امیرالمؤمنین(ع)، چاپ سوم.
مهرپور، حسین (1382). حقوق بشر و راهکارهای اجرائی آن. تهران: انتشارات اطلاعات.
موسوی خمینی، روح‌الله (1۴09). ولایت‌فقیه. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، چاپ دوازدهم.
میرزاخانی، حسین (13۶9). گزیده‌ای از تاریخ تحلیلی اسلام. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
 
References
Arnold, L. (2024). How the European Union’s AI Act provides insufficient protection against police discrimination. University of Pennsylvania Carey Law School. https://www.law.upenn.edu/live/news/16742-how-the-european-unions-ai-actprovides
Arthur J Sills, ‘Automated Data Processing and the Issue of Privacy’ (1970) 1 Seton Hall L Rev 7
Balázs Hohmann, ‘The Interpretation of Transparency from the Legal Point of View’ in Tamás Haffner (ed), 4th Youth in Europe Conference – Proceedings (Sopianae Cultural Association 2018) 155–163 Balázs Hohmann, ‘Interpretation of the Concept of Transparency in the Strategic and Legislative Documents of Major Intergovernmental Organizations’ (2021) 2(1) PhD Studies in Administrative and Infocommunications Law 50-54. https://doi.org/10.47272/KIKPhD.2021.1.4
Balázs Hohmann, Adrián Fábián and Gergely László Szőke, ‘The Shades of the Concept of Transparency on the Horizon of European Technology Law and Platform Regulation’ (2025) 15(1) Juridical Tribune 53-54. https://doi.org/10.62768/TBJ/2025/15/1/03
Bence Kis Kelemen and Balázs Hohmann, ‘A Schrems ítélet hatásai az európai uniós és magyar adattovábbítási gyakorlatokra (The Effects of the Schrems Judgment on EU and Hungarian Data Transfer Practices)’ (2016) 2–3 Infokommunikáció és Jog 64-68.
Dastin, J. (2018, October 10). Insight - Amazon scraps secret AI recruiting tool that showed bias against women. Reuters. https://www.reuters.com/article/world/insight-amazon-scraps-secret-ai-recruiting-tool-that-showed-bias-against-women-idUSKCN1MK0AG
Indra Spiecker genannt Döhmann, ‘AI and Data Protection’ in Larry A Dimatteo, Cristina Poncibò and Michel Cannarsa (eds), The Cambridge Handbook of Artificial Intelligence: Global Perspectives on Law and Ethics (Cambridge University Press 2022) 132. https://doi.org/10.1017/9781009072168.015
Irene Khan, Disinformation and Freedom of Opinion and Expression: Report of the Special Rapporteur on the Promotion and Protection of the Right to Freedom of Opinion and Expression (UN Doc A/76/258, 2021) https://documents-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/G21/085/64/PDF/G2108564.pdf accessed 1 March 2025.
Loucaides, D. (2024). The changing face of protest. Rest of World. https://restofworld.org/2024/facialrecognition-government-protest-surveillance/#/an-end-to-privacy
Martin Ebers, ‘Standardizing AI – The case of the European Commission’s Proposal for an “Artificial Intelligence Act”’ in Larry A Dimatteo, Cristina Poncibò and Michel Cannarsa (eds), The Cambridge Handbook of Artificial Intelligence: Global Perspectives on Law and Ethics (Cambridge University Press 2022).
ommunications Law 50-54. https://doi.org/10.47272/KIKPhD.2021.1.4 40 Forvis Mazars, ‘EU AI Act: Different Risk Levels of AI Systems’ https://www.forvismazars.com/ie/en/insights/news-opinions/eu-ai-act-different-risk-levels-of-aisystems accessed 1 March 2025.
Russell, S. J, & Norvig, P. (2021). Artificial intelligence: A modern approach (4th ed). Pearson.
National Institute of Standards and Technology. (2023). Artificial intelligence risk management framework (AI RMF 1.0) (NIST AI 100-1). U.S. Department of Commerce. https://doi.org/10.6028/NIST.AI.100-1
Schwartz, O. (2016). Microsoft’s racist chatbot revealed the dangers of online conversation. IEEE Spectrum. https://spectrum.ieee.org/in-2016-microsofts-racist-chatbot-revealed-the-dangers-of-onlineconversation
Somesh Sankhala and Falguni Mundhra, ‘Artificial Intelligence vs Human Rights’ (2023) 3(2) Jus Corpus Law Journal 401.
The aspect of the protection of personal data is safeguarded in particular by Regulations (EU) 2016/67946, (EU) 2018/172546 of the European Parliament, and the AI Act, which provide the basis for sustainable and responsible data processing, including where data sets include a mix of personal and non-personal data
The Economic Times, ‘AI and Privacy: The Privacy Concerns Surrounding AI, Its Potential Impact on Personal Data’ (2023) https://economictimes.indiatimes.com/news/how-to/ai-and-privacy-theprivacy-concerns-surrounding-ai-its-potential-impact-on-personaldata/articleshow/99738234.cms?from=mdr accessed 1 March 2025.
United Nations Human Rights Office of the High Commissioner (n 61)
United Nations Human Rights Office of the High Commissioner, Taxonomy of Human Rights Risks Connected to Generative AI https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/issues/business/btech/taxonomy-GenAI-Human-Rights-Harms.pdf accessed 1 March 2025
United Nations Human Rights Office of the High Commissioner, Taxonomy of Human Rights Risks Connected to Generative AI https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/issues/business/btech/taxonomy-GenAI-Human-Rights-Harms.pdf accessed 1 March 2025
United Nations. (1948). The Universal Declaration of Human Rights (UN General Assembly Resolution 217 A (III), adopted 10 December 1948), pp. 8, 12.
United Nations. (1993). Vienna Declaration and Programme of Action (World Conference on Human Rights, A/CONF.157/23), para. 5.
Wachter, S, & Mittelstadt, B. (2019). A right to reasonable inferences: Re-thinking data protection law in the age of big data and AI. Columbia Business Law Review, 2019(2), 494–620. https://doi.org/10.7916/cblr.v2019i2.3424.
Universal Declaration of Human Rights (adopted 10 December 1948 UNGA Res 217 A(III).
Persian and Arabic References
Holy Quran
Agaei Tog, Moslem, and Naser, Mahdi (2024a). Exceptions to the Prohibition on Processing Special Categories of Personal Data in Communication Networks and Appropriate Policy-Making: A Comparative Study of the Legal Systems of the European Union and Iran. Journal of Comparative Public Law, 1(4), 1–24 (in Persian). https://doi.org/10.22091/cpl.2024.10741.1023
Agaei Tog, Moslem, and Naser, Mahdi (2024b). Limitations of Applying the Rules of Protection of Information Processing in Communication Networks: A Comparative Study in the Laws of Iran and the European Union. Journal of Comparative Public Law, 1(2), 20–41 (in Persian). https://doi.org/10.22091/cpl.2024.10541.1020
Aghabakhshi, Ali (1995). Dictionary of Political Science. Tehran: Iranian Information and Documentation Center (in Persian).
Ahmadi Mianji, Ali (1982). Private Property in Islam. Tehran: Islamic Publications Office (in Persian).
Akbari Babukani, Ali (2012). Intrusion into Individuals' Privacy in Imami Jurisprudence. Tehran: Imam Sadiq University Press (in Persian).
Amidi, Abd al-Wahid ibn Muhammad (1410 AH). Ghurar al-Hikam wa Durar al-Kalim. Qom: Dar al-Kitab al-Islami (in Arabic).
Arasta, Mohammad Javad (2019). The Islamic Human Rights System. Tehran: Maks-e Andisheh (in Persian).
Ebrahimi, Mohammad (2002). An Introduction to Islamic Law. Tehran: Research Institute of Hawzah and University Publications, 1st ed (in Persian).
Gharavi Na’ini, Mirza Muhammad Husayn (1424 AH). Tanbih al-Ummah wa Tanzih al-Millah. Qom: Islamic Propagation Office of the Qom Seminary (in Arabic).
Ibn Abi Jumhur, Muhammad ibn Ali (1403 AH). Awali al-La'ali al-Aziziyyah fi al-Ahadith al-Diniyyah. Qom: Sayyid al-Shuhada Publications (in Arabic).
Ibn Hisham, Abu Muhammad Abd al-Malik (1400 AH). Sirat Muhammad Rasul Allah (Translated by Masoud Ansari). Tehran: Mola Publications (in Persian).
Kulayni, Muhammad ibn Ya‘qub (1429 AH). Al-Kafi. Qom: Dar al-Hadith (in Arabic).
Ma‘refat, Muhammad Hadi (2003). Mutual Rights of the People and the Government. Tehran: Research Institute of Culture and Thought (in Persian).
Makarim Shirazi, Naser (1411 ah). Al-Qawa‘id al-Fiqhiyyah. Qom: Imam Amir al-Mu’minin (AS) School, 3rd edition (in Arabic).
Mehrpour, Hossein (2003). Human Rights and Mechanisms for Their Implementation. Tehran: Ettela’at Publications (in Persian).
Mirzakhani, Hossein (1990). A Selection from the Analytical History of Islam. Qom: Islamic Propagation Office Publications (in Persian).
Motahhari, Morteza (2011). A Brief Overview of the Foundations of Islamic Economics. Tehran: Department of Publications and Publicity, Ministry of Islamic Guidance (in Persian).
Musavi Khomeini, Sayyed Ruhollah (1409 ah). Velayat-e Faqih. Tehran: Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini’s Works, 12th edition (in Persian).
Sadr, Sayyed Muhammad Baqir (2014). Iqtisaduna. Qom: Martyr Sadr Specialized Scientific Research Institute (in Arabic).
Sayyid Razi, Muhammad ibn Husayn (2001). Nahj al-Balagha. Tehran: Asatir (in Arabic).
Sepehri, Mohammad (2016). Translation and Commentary on the Treatise on Rights (Risalat al-Huquq) of Imam Sajjad (AS). Qom: Dar al-Ilm (in Persian).
Soroush, Mohammad (2015). Foundations of Privacy. Tehran: Organization for Researching and Composing University Textbooks in the Humanities (SAMT) (in Persian).
Tabataba’i, Sayyed Muhammad Husayn (2011). Al-Mizan fi Tafsir al-Qur’an. Beirut: Al-A‘lami Publications (in Arabic).
Tabataba'i Yazdi, Sayyed Muhammad Kazim (1409 AH). Al-Urwa al-Wuthqa. Beirut: Al-A‘lami Publications (in Arabic).

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار