قانون حکمرانی؛ غایت‌گروی یا وظیفه‌گرائی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار حقوق خصوصی، دانشکده حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران

2 پژوهشگر دکتری حقوق عمومی، دانشکده حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران

3 پژوهشگر دکتری حقوق عمومی، دانشکده حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران.

10.22091/cpl.2025.12221.1045

چکیده

حکمرانی، عرصه تزاحم حقوق و آزادی‌ها از یک سو و منافع و مصالح از سویی دیگر است. نقطه تعادل در نوسان تعامل میان این دو قانون است. بر همین اساس، این پرسش مطرح است که قانون‌گذار در صورت تزاحم بین این دو، باید به کدام سمت مایل باشد. در این نوشتار، انگاره قانون را از دو منظر غایت‌گروی (و ذیل آن سودگروی) و وظیفه‌گروی مورد مداقه قرار می‌دهیم. همان‌گونه که از نام آن‌ها پیداست، غایت‌گروی مبتنی بر «اصالت غایت» و سودگروی مبتنی بر «اصالت سود» است. البته، مقصود، نه سود شخصی که سود جمعی است؛ به‌گونه‌ای که معیار عمل مشروع و اخلاقی در این نحله اخلاقی بیشترین سود برای بیشترین افراد است. بر این اساس، قانون بایستی متناسب با میزان آزادی‌های مورد شناسایی قانون اساسی باشد. در طرف دیگر، وظیفه‌گروی مبتنی بر «اصالت تکلیف» است. اندیشه‌های کانت با تکیه بر تکلیف به‌عنوان غایت رفتار اخلاقی تحول ژرفی در نظریه اخلاقی و سیاسی رقم زد. بر این اساس، کسی که اخلاقاً نیت خیر دارد بایستی بدون توجه به پیامدها، به ابتنای منشأ تکلیف به‌عنوان یک امر مطلق عمل کند. در مقابل سودگروی در صورت بروز چنین تزاحمی غایت و به‌طور مشخص سود و منفعت جامعه را بر هنجارهای انسان گرایانه، آزادی بنیاد و وظیفه‌گرایانه ترجیح می‌دهد. هدف این پژوهش که به روش توصیفی، تحلیلی و تطبیقی انجام می‌گردد، داوری نسبت به این دو رویکرد است. بر اساس یافته‌های این تحقیق هیچ‌یک از این دو دیدگاه از ترجیح مطلق برخوردار نیست و حقیقت را در میانه آن دو باید جستجو کرد.

تازه های تحقیق

با توجه به مفهوم، مبانی و اصول برآمده از دو رویکرد وظیفه گرا و غایت‌گرا و استدلالی که هریک برای ترجیح وظیفه یا نتیجه در تدوین قانون حکمرانی و اجرای آن ارائه کرده‌اند؛ می‌توان چنین نتیجه گرفت که در مفهوم رایج این دو مکتب، نمی‌توان به‌طور مطلق و همواره یکی را بر دیگری ترجیح داد. بلکه هریک به‌طور نسبی و با صرف‌نظر از میزان کمّی آن، بر دیگری ترجیح دارند. یعنی برخی ارزش‌های وظیفه‌گرایانه بنیادین مانند ممنوعیت نژادپرستی و حفظ حقوق کودکان وجود دارند که حاکمان با هیچ توجیه غایت‌گرایانه مصلحت‌آمیز نمی‌توانند آن‌ها را فدای مصالح و غایاتی از قبیل توسعه اقتصادی کنند. در مقابل برخی غایت‌های معطوف به سعادت و خوشبختی و جود دارد که تأمین آن‌ها مقدم بر برخی حقوق و آزادی‌های وظیفه‌گرایانه فرعی است. مثلاً اگر توسعه کشاورزی و رشد تولید مستلزم تجمیع اراضی کشاورزی است، علی‌رغم میل برخی از کشاورزان با الزامات قانونی و مشروط کردن تسهیلات دولتی به آن، آن‌ها را این امر وادارد. حکمرانیِ خوب در گرو سنجش، تشخیص و اعمال این قاعده در قالب یک منطق فازی و احتمالاتیِ مخصوصِ خود است که دانائی نسبت به آن، از شرایط اولیه یک حکمران شایسته قلمداد می‌گردد و قانون حکمرانی باید برآمده از این منطق باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Law of Governance; Teleology or Deontology

نویسندگان [English]

  • Ahmad Deylami 1
  • Parvin Zarei 2
  • Mehrad Momen 3
1 Department of Private Law, Faculty of Law, University of Qom, Qom, Iran
2 Department of Public Law, Faculty of Law, University of Qom, Qom, Iran
3 PhD Candidate in Public Law, Faculty of Law, Qom University, Qom, Iran.
چکیده [English]

Governance constitutes the arena in which rights and liberties conflict with interests and expediencies. The point of equilibrium oscillates within the dynamic interplay between these two forces, which is mediated by law. Consequently, a central question arises: in the event of such a conflict, toward which side should the legislator incline? Employing a descriptive-analytical methodology, this article examines the concept of law from two theoretical perspectives: teleology (and, within it, utilitarianism) and deontology. As their nomenclature suggests, teleology is founded upon the "the primacy of ends," while utilitarianism is based on the "primacy of utility." Notably, the utility in question is not personal but collective, such that the criterion for legitimate and ethical action within this ethical school is the greatest good for the greatest number. Accordingly, law must be proportionate to the degree of liberties recognized by the constitution. On the other hand, deontology is premised on the "primacy of duty." Kantian philosophy, by positing duty as the end of ethical conduct, wrought a profound transformation in moral and political theory. On this basis, a morally well-intentioned agent must act from the motive of duty as a categorical imperative, irrespective of consequences. In contrast, utilitarianism, when such a conflict arises, prioritizes the end - specifically, the interest and utility of society - over humanistic, liberty-based, and duty-oriented norms. The objective of this research is to adjudicate between these two approaches. Based on the findings, neither perspective enjoys absolute precedence; truth is to be sought in a synthesis between them

کلیدواژه‌ها [English]

  • Law of Governance
  • Teleology
  • Deontology
  • Right-Liberty
  • Interest
  • Aim of the State

مراجع

آل‌بویه، علیرضا (۱۴۰۰). بررسی انتقادی غایت‌گرایی اخلاقی به‌مثابه نظریه هنجاری قرآن، بی‌نا.
اترک، حسین (۱۳۸۴). « سودگرایی اخلاقی». نقد و نظر (۱۰)، شماره ۳۷-۳۸.
براتپور، مهدی (۱۳۹۴). «صلح پایدار و عدالت سیاست جهانی،» فصلنامه سیاست جهانی، دوره ۴، شماره ۱.
پولادی، کمال (۱۳۸۰). «از دولت اقتدار تا دولت عقل در فلسفه سیاسی مدرن،» چاپ اول، تهران: نشر مرکز.
جلیلی مقدم، مجتبی (۱۳۸۹). «بررسی مکتب سودگرایی بنتام»، نشریه معرفت، دوره ۱۹، شماره ۱۵۹.
حاجتی، محمد (۱۳۹۳). «وظیفه‌گرایی اخلاقی کانت در بوته نقد و بررسی»، نشریه معرفت اخلاقی، دوره ۵، شماره ۱.
خزاعی, زهرا (۱۳۸۰). «اخلاق فضیلت‌مدار». دوفصلنامهٔ علمی هستی و شناخت، دوره ۴۱، شماره ۱.
راسخ، محمد (۱۳۸۸). حق و مصلحت، مقالاتی در فلسفه حقوق، فلسفه حق و فلسفه ارزش، چاپ اول، تهران: انتشارات طرح نو.
رالز، جان (۱۳۹۰). قانون مردمان، ترجمه: جعفر محسنی، تهران: انتشارات ققنوس.
رحمت‌اللهی، حسین و شیرزاد، امید (۱۳۹۶). کمال‌گرایی، بی‌طرفی و آثار آن در ساختار قدرت و حقوق عمومی، چاپ اول، تهران: انتشارات مجد.
سربخشی، محمد (۱۴۰۱). «وظیفه‌گرایی یا غایت‌گرایی و وجه مراعات ارزش‌های اخلاقی توسط خداوند متعالی». دین‌پژوهی و کارآمدی، دوره ۲، شماره ۱.    
سورکی، سید محمد حسینی (۱۳۸۵). «بررسی و نقد نظریه خودگرایی اخلاقی. پژوهش‌های فلسفی‌کلامی»، دوره ۸، شماره ۱.   
صناعی، محمود (۱۳۷۹). «آزادی فرد و قدرت دولت»، چاپ چهارم، تهران: انتشارات هرمس.
کانت، امانوئل (۱۳۸۸). «فلسفه حقوق»، ترجمه منوچهر صانعی، چاپ سوم. تهران: انتشارات نقش و نگار.
لاگلین، مارتین (۱۳۹۷).«مبانی حقوق عمومی»، ترجمه محمد راسخ، چاپ هفتم، تهران: نشر نی.
محمدرضایی، مهدی و فراهانی فرد، سعید (۱۳۹۴). «مقایسهٔ عدالت از دیدگاه اسلام و مکتب سودگرایی». مجله علمی فلسفه دین، دوره ۱۲، شماره ۱.   
موفق، علیرضا و هادوی نیا، علی‌اصغر (۱۳۸۸). «مبانی اخلاقی مصرف از دیدگاه مکاتب سودگرایی، وظیفه‌گرایی و اسلام». اقتصاد اسلامی، دوره ۳۶، شماره ۹.  
هابز، توماس (۱۳۸۰). لویاتان، ترجمه: حسین بشیریه، چاپ دوم، تهران: نشر نی.
وکیو، دل (۱۳۸۶). فلسفه حقوق، ترجمه: جواد واحدی، چاپ دوم، تهران: نشر میزان.
وینسنت، اندرو (۱۳۹۷). نظریه‌های دولت، ترجمه: حسین بشیریه، چاپ سیزدهم، تهران: نشر نی.
 
 
References
Books
Bentham, J. (1891). A fragment on government. Oxford University Press.
Bentham, J. (1995). An introduction to the principles of morals and legislation. Clarendon Press.
Del Vecchio, G. (2007). Philosophy of law (J. Vahedi, Trans.; 2nd ed.). Mizan Publishing. [In Persian].
Hobbes, T. (2001). Leviathan (H. Bashiriyeh, Trans.; 2nd ed.). Ney Publishing. [In Persian].
Kant, I. (1949). Fundamental principles of the metaphysic of morals (T. K. Abbott, Trans.). Bobbs-Merrill (Original work published 1785).
Kant, I. (2009). Philosophy of law (M. Sana'i, Trans.; 3rd ed.). Naghsh o Negar Publication. [In Persian].
Kennett, P. (Ed.). (2008). Governance, globalization and public policy. Edward Elgar Publishing.
Loughlin, M. (2018). Foundations of public law (M. Rasekh, Trans.; 7th ed.). Ney Publishing. [In Persian].
MacKinnon, B. (Ed.). (1998). Ethics: Theory and contemporary issues (2nd ed.). Wadsworth Publishing.
Mahajan, V. D. (2008). Political theory: Principles of political science. S. Chand and Company.
Mill, J. S. (1863). Utilitarianism. Alex Catalogue of Electronic Texts.
Pouladi, K. (2001). From the state of authority to the state of reason in modern political philosophy (1st ed.). Markaz Publishing. [In Persian].
Rasekh, M. (2009). Right and interest: Articles in the philosophy of law, philosophy of right, and philosophy of value (1st ed.). Tarh-e No Publication. [In Persian].
Rawls, J. (2001). Justice as fairness: A restatement (E. Kelly, Ed.). Harvard University Press.
Rawls, J. (2011). The law of peoples (J. Mohseni, Trans.). Ghoghnoos Publication. [In Persian].
Rahmatollahi, H., & Shirzad, O. (2017). Perfectionism, neutrality, and their effects on the structure of power and public law (1st ed.). Majd Publication. [In Persian].
Rosenau, J. N. (1997). Along the domestic-foreign frontier: Exploring governance in a turbulent world. Cambridge University Press.
Sabine, G. H., & Thorson, T. L. (1973). A history of political theory (4th ed.). Oxford & IBH Publishing.
Sana'i, M. (2000). Individual liberty and the power of the state (4th ed.). Hermes Publication. [In Persian].
Vincent, A. (2018). Theories of the state (H. Bashiriyeh, Trans.; 13th ed.). Ney Publishing. [In Persian].
 
Articles & Periodicals
Al Bouyeh, A. (2021). A critical examination of ethical teleology according to the normative view of the Quran. Religious Studies, 95–112. [In Persian].
Atrak, H. (2005). Moral utilitarianism. Naqd va Nazar, 10(37-38), 264–300. [In Persian].
Baratpour, M. (2015). Lasting peace and justice in global politics. Global Politics Quarterly, 4(1). [In Persian].
Bevir, M., Rhodes, R. A., & Weller, P. (2003). Traditions of governance: Interpreting the changing role of the public sector. Public Administration, 81(1), 1–17.
Burris, S., Drahos, P., & Shearing, C. (2005). Nodal governance. Australian Journal of Legal Philosophy, 30, 30–58.
Chibba, M. (2009). Governance and development. World Economics, 10(2), 79–108.
Hajati, M. (2014). A critique and examination of Kant's moral deontology. Ma'refat-e Akhlaghi Journal, 5(1). [In Persian].
Hodgson, L. P. (2010). Kant on property rights and the state. Kantian Review, 15(1), 57–87.
Jalili Moqaddam, M. (2010). An examination of Bentham's utilitarianism school. Ma'refat Journal, 19(159). [In Persian].
Khazaei, Z. (2001). Virtue ethics. Hasti va Shenakht Biannual Journal, 1(41), 64–82. [In Persian].
Laby, A. B. (2004). Resolving conflicts of duty in fiduciary relationships. American University Law Review, 54, 75–120.
Mohammad Rezaei, M., & Farahani Fard, S. (2015). A comparison of justice from the perspective of Islam and the school of utilitarianism. Journal of Philosophy of Religion, 12(1), 111–130. [In Persian].
Movaffagh, A., & Hadavi Nia, A. A. (2009). The ethical foundations of consumption from the perspectives of utilitarianism, deontology, and Islam. Islamic Economics, 9(36), 33–57. [In Persian].
Nussbaum, M. (1997). Kant and stoic cosmopolitanism. Journal of Political Philosophy, 5(1), 1–25.
Peters, B. G., & Pierre, J. (2000). Citizens versus the new public manager: The problem of mutual empowerment. Administration & Society, 32(1), 9–28.
Russell, P. (1989). Standing up for notwithstanding. Alberta Law Review, 27(2), 293–309.
Sarbakhshi, M. (2022). Deontology or teleology and the observance of moral values by God Almighty. Religious Studies and Efficacy, 2(1), 63–77. [In Persian].
Surki, S. M. H. (2006). An investigation and critique of the theory of ethical egoism. Philosophical-Theological Research, 8(1), 187–222. [In Persian].
 
Dissertations, Reports & Other Works
Botero, J., & Ponce, A. (2011). Measuring the rule of law. The World Justice Project.
Kamarck, E. C. (2004). Applying 21st-century government to the challenge of homeland security. In Collaboration: Using networks and partnerships (pp. 103–146).
Ugwu, O. A. (2013). The implications of the utilitarian principles for democratic consolidation in Nigeria [Unpublished master's dissertation]. University of Nigeria, Nsukka.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار