نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 دانشیار گروه حقوق عمومی، دانشکده حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران.
2 دانشجو دکتری حقوق عمومی، گروه حقوق عمومی، دانشکده حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران.
چکیده
تازه های تحقیق
مدرنیته که با رنسانس و عصر روشنگری آغاز شد بهمثابه پروژهای ناتمام مانده است که در یک نگاه دیالکتیکی، ازیکطرف با طرد سنتها فرصتی برای جامعه و تمدن بشری ایجاد کرد و از طرف دیگر نیز میتواند تهدیدی برای انسان بهمثابه یک کنشگر آزاد محسوب شود. با توجه به برجسته شدن پدیدههایی نظیر بوروکراسی، الگوریتمهای دیجیتال، فایدهگرایی، مصرفگرایی، اسطورهگرایی، شیءگرایی و... در عصر مدرن، جایگاه انسان از سوژهای فعال به ابژهای منفعل (ابزار) تنزل پیدا کرده است. بهتبع نیز مفاهیمی چون دموکراسی و نمایندگی نیز از کارکرد اصلی خود تا حدود زیادی منحرف شدهاند. این مسائل سبب شده است تا جامعه با فقدان اندیشهورزی که بتواند در حوزه عمل نیز کارآمد باشد، روبهرو شود و بخش کوچکی از جامعه بر آن مسلط شوند. بنابراین در عصر مدرن مضامینی مانند حاکمیت مردم و حاکمیت قانون درواقع، اصول تا حد زیادی شکلی هستند که حاکمان بهوسیله آنها مردم را راهبری و اهداف خود را پیش میبرند. در چنین حالتی دیگر مجالی برای تجلی انسان بهمثابه کنشگری آزاد نمیماند. در چنین شرایطی دور از ذهن نیست تا انسان مدرن در واقعیت بهمثابه ابزاری رفتار کند که توسط یک سیستم ماهر بهخوبی به حرکت درمیآید، بیآنکه بداند ارادهاش تا چه حد از آنِ خود اوست. به این ترتیب، اگرچه مدرنیته قرائت نوینی از انسان را مطرح کرد؛ اما به دنباله آن با پیشرفت صنعت و فناوریهای پیدرپی عملاً چارچوبهای مدرنی برای انسانی منفعل را پیریزی کرده است.
در این راستا، اندیشمندان و متفکرین متعددی ازجمله هانس یوناس (با ارائه نظریه اخلاق مسئولیت) الگوهایی را برای رهایی از این وضعیت ارائه دادند؛ اما به نظر میرسد عصر مدرن از تسلط و برتریهای تکنولوژی و سیستمی در راستای تحقق اهدافی مانند نهادینه کردن فرهنگ مصرفگرایی و توسعه ارزشهای نظام اقتصادی جهانی برخوردار است در حالی که شایسته است تا بستری برای ظهور اندیشه ورزی در جامعه سیاسی فراهم کند. صرفنظر از اینکه در رویکرد اسلامی به انسانشناسی، دیدگاههای ارزشمندی قابل طرح است و یا از منظر اندیشههای دیگر مانند پستمدرنیسم، برخی رویکردهای مدرنیته قابل نقد است، اما این تحقیق بر روی مدرنیته در مفهوم خاصِ خود متمرکز است و منصرف از پرداختن به مباحث مذکور است.
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
Modernity, by introducing the human as an entity endowed with autonomous rationality, brought about a profound transformation in the position of humanity. Nevertheless, the transformations and exigencies of the modern era reveal an estrangement from its original humanistic premises; a deviation primarily attributable to the increasing complexity of contemporary social, technological, and economic milieus . In the present study, recruiting a descriptive-analytical approach, the researchers seek to determine the position of the human in the contemporary era and, ultimately, to examine the impact of modernity on fundamental human rights and the functioning of public law in the modern age. Findings of the study indicate that fundamental rights in the modern era are confronted with diverse challenges, the most significant of which is the individual’s compliance to rigid bureaucratic-administrative apparatuses and digital algorithms. This degeneration of effective individual autonomy has resulted in the degradation of the human from a self-determining rights-bearing agent into an instrument serving systemic structures and has not only led to more profound forms of individual alienation and threats to human dignity, but has also deepened the gap between human-centered objectives and the operation of social systems. Consequently, such developments are capable of transforming both the concept of fundamental rights and the function of public law. The study was aimed at restoring a proper understanding of the position of the human and critically examining structures that inhibit human agency.
کلیدواژهها [English]
ارشدی طهرانی، المیرا؛ شکری، محمد و مرادخانی، علی (۱۴۰۲). «تقابل میان مفهوم کنشگر هانا آرنت و دازاین خود تنها پنداشته شدهٔ هایدگری»، فصلنامه علمی فلسفه، دوره ۲۱، شماره۱.
اشرفزاده، رضا و عباسی، زهرا (۱۳۹۷). «بررسی شخصیتهای منظومههای پهلوانی بهمننامه، کوشنامه، فرامرزنامه و گرشاسپنامه بر اساس نظریات انسانشناختی کارل راجرز و آبراهام مازلو»، فصلنامه علمی ادبیات، دوره ۸، شماره۱۴.
امامی، محمد و مرادخانی، فردین (۱۳۸۸). «فرجام دولت در اندیشه مارکس»، فصلنامه سیاست، دوره ۳۹، شماره۱.
بشیریه، حسین (۱۴۰۲). جامعهشناسی سیاسی، تهران: نشر نی.
بیانی، فرهاد؛ گلابی، فاطمه و علیپور، پروین (۱۳۹۴). «زیست جهان یا نظام؟ زیست جهان و نظام؟ (بررسی مسئله ادغام در اندیشه یورگن هابرماس)»، فصلنامه رهبری، دوره ۲۴، شماره ۷۷.
پوپر، کارل (۱۳۸۰). جامعه باز و دشمنان آن، ترجمه: اعظم فولادوند، تهران: انتشارات خوارزمی.
حسینزاده، کاوه (۱۳۸۹). «فوکو و امر سیاسی»، ماهنامه کتاب علوم اجتماعی، دوره ۲۹.
خزاعی، زهرا و حیدریموصلو، طیبه (۱۳۹۶). «خودآیینی کانت و نسبت آن با خودآیینی شخصی، اخلاقی و سیاسی»، پژوهشهای فلسفی-کلامی، دوره ۱۹، شماره۲.
خسروی کارشک، زهرا (۱۳۹۶). «بررسی مبانی معرفتشناختی هربرت مارکوزه»، فصلنامه فرهنگ پژوهش، دوره ۱۰، شماره۳.
دبیرنیا، علیرضا و مؤمن، مهراد. (۱۴۰۳). «منافع، مصالح و منابع عمومی از دریچه حقوق عمومی اقتصادی تطبیقی»، حقوق عمومی تطبیقی، دوره ۴، شماره۱.
دورکیم، امیل (۱۳۶۸). قواعد روش جامعهشناسی، ترجمه: علیمحمد کاردان، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
دورکیم، امیل (۱۳۹۱). درسهای جامعهشناسی: فیزیک اخلاقی و حقوق، ترجمه: سید جلالالدین موسوی، تهران: نشر نی.
رجبزاده، احمد و کوثری، مسعود (۱۳۸۱). «آنومی سیاسی در اندیشه دورکیم»، مجله علوم اجتماعی و انسانی دانشگاه شیراز، دوره ۱۹، شماره۱.
روحانی راوری، مرتضی و طالبزاده، حمید (۱۳۹۰). «انسانشناسی در اندیشه کانت»، فصلنامه متافیزیک، دوره ۴۷، شماره۱۱-۱۲.
روزبهانی، محمدعلی؛ عرب صالحی، مسلم و صادقی، محسن (۱۳۹۳). «حرکت جوهری انسان و خود برونافکنی دازین در فلسفه ملاصدرا و هایدگر»، فصلنامه فلسفه و دین، دوره ۱۱، شماره۳.
روسو، ژان ژاک (۱۳۶۶). قرارداد اجتماعی یا اصول حقوق سیاسی، ترجمه: منوچهر کیا، تهران: انتشارات گنجینه ناصرخسرو.
زمانی، سید مسعود. (۱۳۹۹). «پرسشهای هایدگر از معنای وجود و پیدایش مفهوم دازاین»، فصلنامه فلسفه، دوره ۴۸، شماره۱.
سهرابی، ایرج و اسکافی، مریم (۱۳۹۴). «نظریه تلفیقی هابرماس»، فصلنامه معرفت فرهنگی اجتماعی، دوره ۶، شماره۲.
شهرآیینی، مصطفی و ذوالقدر، مینا (۱۳۹۷). «بررسی ارزیابی اسپینوزا از اراده آزاد دکارت»، فصلنامه معرفت فلسفی، دوره ۱۱، شماره۲.
شیروانی، یارعلی؛ کرد فیروزجایی، یاسر و روزبه، محمدرسول (۱۳۹۴). «بررسی غایت اخلاق از دیدگاه ابنسینا»، فصلنامه حکمت عرفانی، ۷ (۲۴)، ۸۲-۵۹.
فولادیان، مجید و فاطمی امین، زینب (۱۳۸۸). «خاستگاه فلسفی دولت رفاه پوپر در تقابل با نظریات موافقان کلاسیک و مخالفان معاصر»، فصلنامه رفاه اجتماعی، دوره ۹، شماره۳۲.
کریمی راد، عرفان؛ فرحبخش، مجتبی؛ میرسعیدی، منصور و قاسمی، قاسم (۱۴۰۱). اخلاقگرایی قانونی، از نتیجه گرایی تا وظیفهگرایی. فصلنامه پژوهشهای فقه و حقوق اسلامی، دوره ۲۳، شماره۳.
محمدی، محمد (۱۳۸۶). هابرماس و پروژه ناتمام مدرنیته. نامه مفید،شماره ۵۹.
مخلص، شیما؛ نجاتی حسینی، محمد و احمدی، امیدعلی (۱۴۰۲). «نظریه فرهنگ و عقلانیت در اندیشه هربرت مارکوزه»، مطالعات اقتصاد سیاسی بینالملل، دوره ۶، شماره۱.
مگی، براین (۱۳۷۲). فلاسفه بزرگ: آشنایی با فلسفه غرب، ترجمه اعظم فولادوند، تهران: خوارزمی.
منتظر قائم، مهدی (۱۳۹۳). «حق شرعی نظارت مردم بر حکومت»، فصلنامه حکومت اسلامی، ۱۹ (۴)، ۱۱۴-۸۳.
منوچهری، عباس و شعبانی، آزاده (۱۳۹۶). «نسبت میان از خودبیگانگی و شهروندی در اندیشه هربرت مارکوزه»، پژوهش نظری سیاسی، شماره ۲۲.
موسیزاده، عیسی؛ عابدی جیقه، مصطفی و ممبینی، محمدعلی (۱۴۰۲). «آزادی در اندیشه کانت»، دوفصلنامه تحقیقات عقلی نوین، دوره ۸، شماره۱۵.
نوالی، محمود (۱۴۰۳). «ویژگیهای دازین در کتاب وجود و زمان هایدگر»، فصلنامه پژوهشهای فلسفی، دوره ۱۸، شماره۴۹.
نوری، حسین (۱۳۲۰). مستدرک الوسائل، ج. ۱۲، قم: مؤسسه آلالبیت علیهمالسلام لاحیاء التراث.
هابز، توماس (۱۳۸۹). لویاتان، ترجمه حسین بشیریه، تهران: نشر نی.
References
In English
Adorno, T. W., & Horkheimer, M. (2002). Dialectic of enlightenment (E. Jephcott, Trans.). Stanford University Press.
Arendt, H. (1998). The human condition (2nd ed.). University of Chicago Press.
Bentham, J. (2000). An introduction to the principles of morals and legislation. Batoche Books.
Berlin, I. (1958). Two concepts of liberty. In Four essays on liberty (pp. 118–172). Oxford University Press.
Durkheim, É. (2005). Suicide (J. A. Spaulding & G. Simpson, Trans.). Routledge Classics.
Foucault, M. (1995). Discipline and punish: The birth of the prison (A. Sheridan, Trans.). Vintage Books.
Fromm, E. (1965). Escape from freedom. Holt, Rinehart & Winston.
Inglehart, R. F. (2018). Cultural evolution: People’s motivations are changing, and reshaping the world. Cambridge University Press.
Jaspers, K. (1970). Philosophy (Vol. 2, E. B. Ashton, Trans.). University of Chicago Press.
Kierkegaard, S. (1980). The concept of anxiety (R. Thomte, Trans.). Princeton University Press.
Lyotard, J.-F. (1984). The postmodern condition: A report on knowledge (G. Bennington & B. Massumi, Trans.). University of Minnesota Press.
Maslow, A. H. (1954). Motivation and personality. Harper & Row.
Mill, J. S. (2009). On liberty. The Floating Press.
Nozick, R. (1999). Anarchy, state, and utopia. Blackwell.
Pakaluk, M. (2005). Aristotle's Nicomachean ethics: An introduction. Cambridge University Press.
Stirner, M. (2000). The ego and its own. Cambridge University Press.
Weber, M. (1947). The theory of social and economic organization. Oxford University Press.
Zuboff, S. (2019). The age of surveillance capitalism: The fight for a human future at the new frontier of power. PublicAffairs.
In Persian
Arshadī Tehrānī, A., Shokrī, M., & Morādkhānī, A. (2023). The confrontation between Hannah Arendt’s concept of the actor and Heidegger’s self-conceived solitary Dasein. Scientific Quarterly of Philosophy, 21(1).
Ashrafzādeh, R., & ʿAbbāsī, Z. (2018). An examination of the characters in the heroic epics Bahman-Nāmeh, Kūsh-Nāmeh, Farāmarz-Nāmeh, and Garshāsp-Nāmeh based on the anthropological theories of Carl Rogers and Abraham Maslow. Scientific Quarterly of Literature, 8(14).
Bashīrīyeh, Ḥ. (2023). Political sociology. Tehran: Ney Publications.
Bayānī, F., Golābī, F., & ʿAlīpūr, P. (2015). Lifeworld or system? Lifeworld and system? (An examination of the issue of integration in Jürgen Habermas’s thought). Leadership Quarterly, 24(77).
Dabīrniyā, A., & Momen, M. (2024). Public interests, welfare, and resources through the lens of comparative economic public law. Comparative Public Law, 4(1).
Durkheim, E. (1989). The rules of sociological method (A. M. Kārdān, Trans.). Tehran: University of Tehran Press.
Durkheim, E. (2012). Lessons in sociology: Moral physics and law (S. J. Mūsavī, Trans.). Tehran: Ney Publications.
Emāmī, M., & Morādkhānī, F. (2009). The fate of the state in Marx’s thought. Politics Quarterly, 39(1).
Foulādīān, M., & Fāṭemī Amīn, Z. (2009). The philosophical origins of Popper’s welfare state in contrast to classical proponents and contemporary opponents. Social Welfare Quarterly, 9(32).
Hobbes, T. (2010). Leviathan (Ḥ. Bashīrīyeh, Trans.). Tehran: Ney Publications.
Ḥoseynīzādeh, K. (2010). Foucault and the political. Social Sciences Book Monthly, 29.
Karīmī Rād, ʿE., Farahbakhsh, M., Mīrsaʿīdī, M., & Qāsemī, Q. (2022). Legal moralism: From consequentialism to deontology. Research in Islamic Jurisprudence and Law Quarterly, 23(3).
Khosravī Kārshak, Z. (2017). An examination of the epistemological foundations of Herbert Marcuse. Farhang Pazhuhi Quarterly, 10(3).
Khozāʿī, Z., & Ḥeydarī-Moṣallū, Ṭ. (2017). Kantian autonomy and its relation to personal, moral, and political autonomy. Philosophical-Theological Research, 19(2).
Magee, B. (1993). The great philosophers: An introduction to Western philosophy (A. Fouladvand, Trans.). Tehran: Khwarazmi.
Manūchehrī, A., & Shaʿbānī, Ā. (2017). The relationship between alienation and citizenship in Herbert Marcuse’s thought. Political Theory Research, (22).
Moḥammadī, M. (2007). Habermas and the unfinished project of modernity. Nāmeh-ye Mofīd, (59).
Mokhleṣ, Sh., Najātī Ḥoseynī, M., & Aḥmadī, O. A. (2023). The theory of culture and rationality in Herbert Marcuse’s thought. International Political Economy Studies, 6(1).
Montaẓer Qāʾem, M. (2014). The religious legitimacy of public supervision over government. Islamic Government Quarterly, 19(4), 83–114.
Mūsā-Zādeh, ʿĪ., ʿĀbedī Jīqeh, M., & Mambīnī, M. A. (2023). Freedom in Kant’s thought. Biannual Journal of Modern Rational Research, 8(15).
Navālī, M. (2024). The characteristics of Dasein in Heidegger’s Being and Time. Philosophical Research Quarterly, 18(49).
Nūrī, Ḥ. (1941). Mustadrak al-wasāʾil (Vol. 12). Qom: Muʾassasat Āl al-Bayt li-Iḥyāʾ al-Turāth.
Popper, K. (2001). The open society and its enemies (A. Fouladvand, Trans.). Tehran: Khwarazmi Publications.
Rajabzādeh, A., & Kowtharī, M. (2002). Political anomie in Durkheim’s thought. Journal of Social and Human Sciences of Shiraz University, 19(1).
Rousseau, J.-J. (1987). The social contract, or principles of political right (M. Kiyā, Trans.). Tehran: Ganjineh Nāṣer Khosrow Publications.
Rūḥānī Rāvarī, M., & Ṭālebzādeh, Ḥ. (2011). Anthropology in Kant’s thought. Metaphysics Quarterly, 47(11–12).
Rūzbehānī, M. A., ʿArab Ṣāleḥī, M., & Ṣādeqī, M. (2014). The substantial motion of human beings and the self-projection of Dasein in the philosophies of Mullā Ṣadrā and Heidegger. Philosophy and Religion Quarterly, 11(3).
Shahrāyīnī, M., & Zolqadr, M. (2018). An examination of Spinoza’s evaluation of Descartes’ free will. Philosophical Knowledge Quarterly, 11(2).
Shīravānī, Y., Kord Fīrūzjāyī, Y., & Rūzbeh, M. R. (2015). An examination of the ultimate end of ethics from the viewpoint of Avicenna. Mystical Wisdom Quarterly, 7(24), 59–82.
Sohrābī, Ī., & Eskāfī, M. (2015). Habermas’s integrative theory. Social and Cultural Knowledge Quarterly, 6(2).
Zamānī, S. M. (2020). Heidegger’s questions concerning the meaning of being and the emergence of the concept of Dasein. Philosophy Quarterly, 48(1).
)