دعواهای متعدد در یک دادخواست در دادرسی مدنی و اداری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

‌ استادیار گروه حقوق خصوصی و اقتصادی دانشکده حقوق و علوم انسانی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران.

10.22091/cpl.2026.15387.1101

چکیده

اصل استقلال دعاوی و خواسته‌ها به‌عنوان یکی از مبانی کلاسیک دادرسی، اقتضا دارد که هر دعوا با دادخواست مستقل مطرح و به‌طور جداگانه مورد رسیدگی قرار گیرد. این اصل که ریشه در ملاحظات کارآمدی و سرعت و تضمین حق دفاع دارد، در نظام دادرسی مدنی ایران همواره مورد تأکید قانون‌گذار و رویه قضایی بوده است. بااین‌حال تحولات تقنینی و عملی دادرسی نشان می‌دهد که پایبندی مطلق به این اصل، در مواردی می‌تواند مانع تحقق دادرسی عادلانه و مؤثر شود. از همین رو امکان طرح دعاوی متعدد در قالب یک دادخواست، در صورت وجود ارتباط میان آن‌ها، به‌تدریج به‌عنوان استثنایی مهم بر اصل استقلال دعاوی پذیرفته شده است. این مقاله با اتخاذ رویکردی تحلیلی‌انتقادی، به بررسی مبانی نظری و تاریخی طرح دعاوی متعدد، ضمن یک دادخواست در فقه اسلامی، قوانین دادرسی ایران و رویه قضایی می‌پردازد و تحولات این نهاد را از قانون اصول محاکمات ۱۲۹۰ شمسی و قانون آیین دادرسی مدنی ۱۳۱۸ تا ماده ۶۵ قانون آیین دادرسی مدنی ۱۳۷۹ و ماده ۳۱ و 32 قانون دیوان عدالت اداری واکاوی می‌کند. اما به نظر می‌رسد افزون بر این هنگامی که دعواها مرتبط هستند، در هنگامی که دعواها مرتبط نیستند؛ اما دادگاه و دیوان می‌تواند ضمن یک دادرسی به همه دعواها رسیدگی کند، نیز امکان طرح دعواهای متعدد ضمن یک دادخواست وجود دارد؛ با این تفاوت که در مورد اول، دادگاه الزام دارد که به همه دعواها ولو که صلاحیت محلی و صلاحیت نسبی نداشته باشد با همدیگر رسیدگی کند، اما در مورد دوم از اختیارات صلاحدیدی دادگاه است و مرجع تجدیدنظر نیز نمی‌تواند دراین‌باره نظارتی داشته باشد. در دادرسی دیوان عدالت اداری برخلاف دادرسی مدنی چنانچه دعواهای متعددی در یک دادخواست مطرح شده باشد که به زعم دادگاه مرتبط نیستند، مدیر دفتر به شاکی (ها) طی اخطاریه‌ای اعلام می‌کنند که دعواها را از همدیگر تفکیک کنند و اگر تفکیک انجام نشد مدیر دفتر قرار رد دادخواست صادر می‌کند، اما در دادرسی مدنی در سکوت قانون‌گذار راه‌حل‌های متفاوتی پیشنهاد شده است.

تازه های تحقیق

اصل استقلال دعاوی نه یک قاعده مطلق بلکه یک اصلی است که هدف آن تضمین شفافیت رسیدگی، تمرکز دعوا و امکان دفاع مؤثر است، نه تحمیل تشریفات زائد. با این همه این اصل مطلق نیست و مطالعه فقه اسلامی و سیر تاریخی نهاد دعوا در حقوق ایران نشان داد که حتی در نظام‌های سنتی نیز رسیدگی به اختلافات مرتبط یا هم منشأ، در قالب یک فرآیند واحد، امری بی‌سابقه نبوده و همواره ملاحظات عملی و عقلانی در کنار قواعد شکلی ایفای نقش کرده‌اند. در طرح دعاوی متعدد ضمن یک دادخواست باید دو حالت را از همدیگر تفکیک کرد.

نخست، حالتی که دعاوی به‌گونه‌ای با یکدیگر مرتبطند و دوم، وضعیتی که دعاوی فاقد ارتباط حقوقی‌اند، اما به دلایل عملی، اقتصادی یا دادرسی، رسیدگی توأمان به آن‌ها ممکن و حتی مطلوب است. قانون آیین دادرسی مدنی ایران در ماده ۶۵، به روشنی وضعیت نخست را به رسمیت شناخته و در این فرض، دادگاه را مکلف به رسیدگی توأمان می‌داند، حتی اگر از حیث صلاحیت محلی یا نسبی با ممنوعیت مواجه باشد. این الزام بیانگر تقدم مصلحت دادرسی منسجم بر قواعد شکلی صلاحیت است.

در مقابل در وضعیت دوم، امکان رسیدگی به دعاوی متعدد غیرمرتبط نیز به‌عنوان یک اختیار صلاحدیدی، برای دادگاه و دیوان عدالت اداری قابل شناسایی است. این تحلیل که از ظاهر سخت‌گیرانه اصل استقلال دعاوی فراتر می‌رود، بر این مبنا استوار است که هدف نهایی دادرسی، حل‌وفصل مؤثر اختلافات است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

A Feasibility Study of Multiple Claims within a Single Petition in Iranian Civil and Administrative Proceedings

نویسنده [English]

  • Badie Fathi
Assistant Professor of Private Law, Faculty of Law and Humanities, Allameh Tabataba'i University, Tehran, Iran.
چکیده [English]

The principle of the independence of claims and causes of action, as one of the classical foundations of judicial procedure, requires that each claim be initiated through an independent petition and adjudicated separately. This principle, rooted in considerations of procedural efficiency, expeditious adjudication, and the safeguarding of the right of defense, has consistently been emphasized by both the Iranian legislature and judicial practice within the framework of Iranian civil procedure. Nevertheless, legislative and precedential developments in judicial proceedings demonstrate that strict adherence to this principle may, in certain circumstances, impede the realization of fair and effective adjudication. Consequently, the possibility of bringing multiple claims within a single petition (joinder of claims or cumul des demandes), where a sufficient connection exists among them (lien de connexité), has gradually been recognized as a significant exception to the principle of independence of claims. Adopting an analytical-critical approach, this study examines the theoretical and historical foundations of including multiple claims within a single petition in Islamic jurisprudence (fiqh), Iranian procedural laws, and judicial practice. In particular, it traces the evolution of this institution from the 1911 Law of the Principles of Procedure (Qānūn-e Uṣūl-e Muḥākamāt), through the 1939 Code of Civil Procedure, to Article 65 of the 2000 Code of Civil Procedure, as well as Articles 31 and 32 of the Law of the Court of Administrative Justice. The study further argues that, beyond cases in which claims are legally connected, the joinder of multiple claims within a single petition should also be considered permissible in circumstances where the claims are not formally connected, yet the court or administrative tribunal is competent to adjudicate them collectively within a unified proceeding. However, an important distinction exists between these two situations. In the former, where the claims are connected, the court is obligated to hear all claims jointly, even in the absence of territorial or relative jurisdiction. In the latter, by contrast, joinder remains subject to the discretionary competence of the court, and appellate courts may not exercise oversight over such discretion. In proceedings before the Court of Administrative Justice of Iran, unlike ordinary civil litigation, where multiple claims are included within a single petition and are deemed by the court to lack sufficient connection, the clerk of the court notifies the claimant(s) through a formal notice to separate the claims. Should such separation not be effected, the clerk is authorized to issue a dismissal/ inadmissibility order. In civil proceedings, however, due to the silence of the law, divergent solutions have been proposed in doctrine and judicial interpretation

کلیدواژه‌ها [English]

  • Principle of Independence of Claims
  • Connection between Claims
  • Multiple Claims
  • Unity of Cause

مراجع

ابوالحسن علی بن محمد بن محمد بن حبیب البصری البغدادی، الشهیر بالماوردی (1۴19).  الحاوی الکبیر فی فقه مذهب الإمام الشافعی و هو شرح مختصر المزنی، جلد 1۶، المحقق: الشیخ علی محمد معوض - الشیخ عادل أحمد عبد الموجود، بیروت: دارالکتب العلمیه.
احمدی، خلیل (1393).  «مطالعه تطبیقی مفهوم و انواع دعاوی بین اشخاص»، پژوهش‌های حقوق تطبیقی، شماره 8۶.
حیدری، علی، حسنی جلیلیان، محمدرضا و یاراحمدی، مریم (1397).  «آیین دادخواهی در ادب فارسی»، مجله شعرپژوهشی (بوستان ادب).  سال 10، شماره ۴.
سامانه ملی آرای قضایی، https://ara.jri.ac.ir/Judge.
شهید ثانی (1398).  الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه، جلد 3، تحقیق: السید محمد کلانتر، الطبعه الثانیه،  قم: کتابخانه مدرسه فقاهت.
صادقی‌پور، حبیب (139۶).  نقش ارتباط میان دعاوی در فرایند دادرسی و رأی، رساله دکتری دانشگاه تهران.
طهماسبی، علی (139۶).  «تحلیل قواعد دادرسی مدنی در فرض تعدد اصحاب دعوا»، مجله حقوقی دادگستری، شماره 98.
فتحی، بدیع و هرمزی، خیرالله (1۴02).  «تجزیه‌ناپذیری دعاوی در دادرسی مدنی ایران و فرانسه»، مجله حقوقی دادگستری، شماره 122.
کاتوزیان، ناصر (1382).  عدالت قضایی، گزیده آراء، چاپ دوم، تهران: نشر میزان.
مشهدی، علی و آیت‌الله، جلیلی مراد (1398).  «معیارهای نظارت قضایی بر صلاحیت‌های اختیاری مقامات اداری در حقوق ایران، فرانسه و آلمان»، فصلنامه حقوق اداری، شماره 18.
هرمزی، خیرالله (1397).  «جمع و تفکیک بین دعاوی و مقایسه آن با تجزیه یک دعوی به چند دعوی در حقوق ایران و فرانسه»، پژوهش حقوق خصوصی، شماره 23.
دادنامه‌ها
دادگاه عمومی (حقوقی) دادگستری شهرستان ملارد، شعبه 3، دادنامه شماره 9109972۶۶0۶007۴1، پرونده کلاسه 9109982۶۶0۶00۴71.
دادگاه تجدیدنظر استان تهران، شعبه 3، دادنامه شماره 92099702203002۵3، پرونده کلاسه 91099821۶۴1007۶3، تجدیدنظر خواسته: از دادنامه شماره 11۴۵ مورخ 1۵/12/91 صادره از شعبه 21۶ دادگاه عمومی تهران.
دادگاه عمومی حقوقی تهران، شعبه دو، دادنامه شماره 00098۵ تاریخ 1393/10/2۴، https://ara.jri.ac.ir/Judge/Text.
دیوان عدالت اداری، شعبه ۵ تجدیدنظر، دادنامه شماره قطعی، ۵/90/1380، تاریخ ۵/7/1391، https://ara.jri.ac.ir/Judge/Text/1990.
دادگاه عمومی حقوقی تهران، شعبه 108، دادنامه شماره 0182-20/3/91، https://ara.jri.ac.ir/Judge/Text/235.
 دادگاه عمومی حقوقی تهران، شعبه 1۵2، دادنامه شماره 703، مورخه 9۴/7/27.
 دادگاه عمومی حقوقی تهران، شعبه 11، دادنامه شماره 011۶۴، تاریخ 93/12/13.
 دیوان عدالت اداری، شعبه تجدیدنظر، دادنامه شماره 9209970901000۶08، تاریخ 2۵/3/1392.
 دیوان عدالت اداری، شعبه 17 تجدیدنظر، دادنامه 9109970901703۵72، تاریخ 13/12/1391.
 دادگاه تجدیدنظر استان تهران، شعبه 17، دادنامه شماره 9۴0998023170033۴، تاریخ 17/10/139۴.
 دیوان عدالت اداری، شعبه 1۵، دادنامه شماره 9109970901۵027۴1، تاریخ 28/12/1391.
 دیوان عدالت اداری، شعبه 12 تجدیدنظر، دادنامه شماره 9109970901203183، تاریخ 9/12/1391.
 دادگاه عمومی حقوقی تهران، شعبه 220، دادنامه شماره ۴21-1393/7/1
 دادگاه تجدیدنظر، شعبه ۶1، دادنامه شماره 9۴099821۶3900382، تاریخ 22/1/139۵.
 دادگاه عمومی حقوقی شهرستان ملارد، شعبه ۴، دادنامه شماره 281-1393/12/1۶
 دادگاه تجدیدنظر استان تهران، شعبه 12، دادنامه 9309982۶۶7200۴07، تاریخ 2۵ مرداد 139۴.
 دادگاه تجدیدنظر استان تهران، شعبه ۵۶، دادنامه شماره 9۴099821۶08000۵0، تاریخ 9/10/139۴.
 دادگاه عمومی حقوقی تهران، شعبه 2، دادنامه شماره 9۴000۵3، مورخه 9۴/1/29.
 دادگاه عمومی حقوقی تهران، شعبه 32، دادنامه شماره 88، مورخ 9/2/91.
 دادگاه عمومی حقوقی تهران، شعبه 23، دادنامه شماره 003۴۵/9۴
 دادگاه عمومی حقوقی تهران، شعبه 28، دادنامه شماره 009۶9، مورخ 30/10/92.
 دادگاه تجدیدنظر استان تهران، شعبه ۴۴، دادنامه شماره 920997022۴۴00301، تاریخ 11/3/1392.
 دادگاه تجدیدنظر استان تهران، شعبه 13، دادنامه شماره 91099702213008۶۴، تاریخ ۵/07/1391.
 دادگاه تجدیدنظر استان تهران، شعبه 32، دادنامه شماره 930998022۶200۴3۴، تاریخ 27/0۵/139۴.
 دادگاه تجدیدنظر استان تهران، شعبه 32، دادنامه شماره 930997022320010۴، تاریخ 31/01/1393.
 دادگاه تجدیدنظر استان تهران، شعبه 17، دادنامه شماره 9۴09980228300037، تاریخ 11/08/139۴.
 دادگاه تجدیدنظر استان تهران، شعبه 13، دادنامه شماره 91099702213008۶۴، تاریخ ۵/07/1391.
 دادگاه تجدیدنظر استان تهران، شعبه 3۵، دادنامه شماره ۹۲۰۹۹۷۰۲۲۳۵۰۰۹۱۳ تاریخ 7/8/1392.
 دیوان عدالت اداری، شعبه 12 تجدیدنظر، 9109970901203187، تاریخ 9/12/1391.
 دیوان عالی کشور، شعبه 18، دادنامه شماره 9309970907800۴92، تاریخ 2۶/11/1393.
 دیوان عدالت اداری، شعبه 17 تجدیدنظر، دادنامه شماره 9209970901700۴80، تاریخ 17/2/1392.
 دیوان عالی، شعبه 21، دادنامه 910998۵111901۵۵0، تاریخ 29/01/139۴.
 دیوان عالی کشور، شعبه 22، دادنامه شماره 9309970908200321، تاریخ 28/08/1393.
 دیوان عدالت اداری، شعبه اول تجدیدنظر، دادنامه شماره 930997090۵۶00073، تاریخ 31 فروردین 1393.
 دیوان عدالت اداری، شعبه 30، دادنامه شماره 9209970903000۶22، تاریخ اول خرداد 1392.
 دیوان عدالت اداری، شعبه 30، دادنامه شماره 9109970903003310، تاریخ 28/9/1391.
 دیوان عالی کشور، شعبه دهم، دادنامه شماره 93099709070002۶9، تاریخ 31 تیر 1393.
References
In French
Cadiet, L. (2016). Connexité. In Répertoire de procédure civile (n° 12). Dalloz.
Douchy-Oudot, M. (2014). Compétence. In Répertoire de procédure civile (n° 28). Dalloz.
 
In Persian
Abū al-Ḥasan ʿAlī ibn Muḥammad ibn Muḥammad ibn Ḥabīb al-Baṣrī al-Baghdādī, known as al-Māwardī. (1419 AH). Al-Ḥāwī al-kabīr fī fiqh madhhab al-Imām al-Shāfiʿī wa huwa sharḥ Mukhtaṣar al-Muzanī (Vol. 16, A. M. Muʿawwaḍ & A. A. ʿAbd al-Mawjūd, Eds.). Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyyah.
Aḥmadī, K. (2014). A comparative study of the concept and types of actions among persons. Comparative Legal Research, (86).
Fatḥī, B., & Hormozī, K. (2023). The indivisibility of claims in Iranian and French civil procedure. Judiciary Law Journal, (122).
Ḥeydarī, A., Ḥasanī Jalīlīān, M. R., & Yār-Aḥmadī, M. (2018). Litigation procedure in Persian literature. Journal of Poetic Research (Būstān-e Adab), 10(4).
Hormozī, K. (2018). Joinder and separation of claims and its comparison with splitting one claim into multiple claims in Iranian and French law. Private Law Research, (23).
Kātūzīān, N. (2003). Judicial justice: Selected judgments (2nd ed.). Tehran: Mizan Publishing.
Mashhadī, A., & Āyatollāh, J. M. (2019). Standards of judicial review over the discretionary powers of administrative authorities in the laws of Iran, France, and Germany. Quarterly Journal of Administrative Law, (18).
Ṣādeqī-Pūr, Ḥ. (2017). The role of the relationship between claims in adjudicative procedure and judgments (Doctoral dissertation, University of Tehran).
Shahīd Thānī. (2019). Al-Rawḍah al-bahiyyah fī sharḥ al-Lumʿah al-Dimashqiyyah (Vol. 3, S. M. Kalāntar, Ed., 2nd ed.). Qom: Ketābkhāneh-ye Madreseh-ye Feqāhat.
Ṭahmāsbī, A. (2017). Analysis of the rules of civil procedure in cases involving multiplicity of litigants. Judiciary Law Journal, (98).
Judicial Decisions
Court of Administrative Justice, Appellate Branch. Judgment No. 9209970901000608, dated June 15, 2013.
Court of Administrative Justice, Branch 12 (Appellate Division). Judgment No. 9109970901203183, dated February 27, 2013.
Court of Administrative Justice, Branch 12 (Appellate Division). Judgment No. 9109970901203187, dated February 27, 2013.
Court of Administrative Justice, Branch 15. Judgment No. 9109970901502741, dated March 18, 2013.
Court of Administrative Justice, Branch 17 (Appellate Division). Judgment No. 9109970901703572, dated March 3, 2013.
Court of Administrative Justice, Branch 17 (Appellate Division). Judgment No. 9209970901700480, dated May 7, 2013.
Court of Administrative Justice, Branch 30. Judgment No. 9109970903003310, dated December 18, 2012.
Court of Administrative Justice, Branch 30. Judgment No. 9209970903000622, dated May 22, 2013.
Court of Administrative Justice, Branch 5 (Appellate Division). Final Judgment No. 5/90/1380, dated September 26, 2012.
Court of Administrative Justice, First Appellate Branch. Judgment No. 9309970905600073, dated April 20, 2014.
Court of Appeal, Branch 61. Judgment No. 9409982163900382, dated April 10, 2016.
General Civil Court of Malārd County, Branch 3. Judgment No. 9109972660600741, Case File No. 9109982660600471.
General Civil Court of Malārd County, Branch 4. Judgment No. 281, dated March 7, 2015.
Supreme Court of Iran, Branch 10. Judgment No. 9309970907000269, dated July 22, 2014.
Supreme Court of Iran, Branch 18. Judgment No. 9309970907800492, dated February 15, 2015.
Supreme Court of Iran, Branch 21. Judgment No. 9109985111901550, dated April 18, 2015.
Supreme Court of Iran, Branch 22. Judgment No. 9309970908200321, dated November 19, 2014.
Tehran General Civil Court, Branch 108. Judgment No. 0182-20/3/91.
Tehran General Civil Court, Branch 11. Judgment No. 01164, dated March 4, 2015.
Tehran General Civil Court, Branch 152. Judgment No. 703, dated October 19, 2015.
Tehran General Civil Court, Branch 2. Judgment No. 000985, dated January 14, 2015.
Tehran General Civil Court, Branch 2. Judgment No. 9400053, dated April 18, 2015.
Tehran General Civil Court, Branch 220. Judgment No. 421, dated September 23, 2014.
Tehran General Civil Court, Branch 23. Judgment No. 00345/94.
Tehran General Civil Court, Branch 28. Judgment No. 00969, dated January 20, 2014.
Tehran General Civil Court, Branch 32. Judgment No. 88, dated April 28, 2012.
Tehran Province Court of Appeal, Branch 12. Judgment No. 9309982667200407, dated August 16, 2015.
Tehran Province Court of Appeal, Branch 13. Judgment No. 9109970221300864, dated September 26, 2012.
Tehran Province Court of Appeal, Branch 13. Judgment No. 9109970221300864, dated September 26, 2012.
Tehran Province Court of Appeal, Branch 17. Judgment No. 9409980231700334, dated January 7, 2016.
Tehran Province Court of Appeal, Branch 17. Judgment No. 9409980228300037, dated November 2, 2015.
Tehran Province Court of Appeal, Branch 3. Judgment No. 9209970220300253, Case File No. 9109982164100763, appeal from Judgment No. 1145 dated 15 March 2013 issued by Branch 216 of the Tehran General Court.
Tehran Province Court of Appeal, Branch 32. Judgment No. 9309970223200104, dated April 20, 2014.
Tehran Province Court of Appeal, Branch 32. Judgment No. 9309980226200434, dated May 17, 2015.
Tehran Province Court of Appeal, Branch 35. Judgment No. 9209970223500913, dated October 29, 2013.
Tehran Province Court of Appeal, Branch 44. Judgment No. 9209970224400301, dated June 1, 2013.
Tehran Province Court of Appeal, Branch 56. Judgment No. 9409982160800050, date

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار